Poznań, dnia 27 listopada 2019 roku

Prof. dr hab. Jacek Czaputowicz 
Minister Spraw Zagranicznych 

Ministerstwo Spraw Zagranicznych
Al. J. Ch. Szucha 23
00-580 Warszawa

LIST OTWARTY

Szanowny Panie Ministrze,
W związku z nową sytuacją powstałą w wyniku przeprowadzonych kolejnych wyborów do Sejmu i Senatu RP, zwracamy się z pilną prośbą o niezbędne uporządkowanie sytuacji, jaka powstała w Austrii, w zakresie upamiętnień Polaków zamordowanych w tamtejszym systemie niemieckich obozów koncentracyjnych.

Jako Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych od lat wspieramy Instytut Pamięci Narodowej Oddział Poznań, prowadzący intensywną kwerendę martyrologii Polaków, także w Austrii, a szczególnie w Górnej Austrii, dając bezpośrednie świadectwo ofiar. Nasi Członkowie, przy wsparciu Stowarzyszenia, odnajdują unikalne dokumenty, pozwalające na ostateczne ustalenie tożsamości, losów i okoliczności śmierci swych bliskich. Są w stanie, najczęściej pokonując zdrowotne bariery i znaczne ograniczenia życiowe, jakże często także finansowe, wybrać się w długą podróż, by poznać konkretne już miejsce kaźni swoich krewnych. Na miejscu okazuje się jednak, i to już od lat, jak niezwykle trudno znaleźć to najbardziej godne miejsce upamiętnienia, skrzętnie - na ile się to udaje - ukryte przez władze Austrii przed opinią publiczną lub jakże często celowo zaniedbane.

Najtrudniejszym do zaakceptowania jest jednak fakt zaniechania, bezradności czy wieloletniego kunktatorstwa strony polskiej. Tutaj największą odpowiedzialność ponosi bez wątpienia wiedeńska placówka dyplomatyczna. Jej to bowiem aktywność lub bierność wpływa bezpośrednio na postawę władz Austrii wobec tych spraw, ale także niestety na biorące chętnie przykład miejscowe organizacje polonijne, szczególnie te najsowiciej dofinansowywane. Ostatnie lata działalności kolejnych Konsulów Generalnych, w których to kompetencjach leży kwestia upamiętnień, to wydłużająca się lista spraw bolesnych i niezałatwionych, brak niezbędnego doświadczenia, wiedzy i wobec tego łatwe poddawanie się wielorakim naciskom, tym nawet najbardziej lokalnym.

„Niewidoczny Obóz” – taką nazwę nosi wyłącznie dźwiękowa edukacyjna ścieżka prowadząca przez teren, najprawdopodobniej największej podziemnej fabryki zbrojeniowej III Rzeszy Niemieckiej Sankt Georgen-Gusen. Powstaje nieodparte wrażenie, że dyplomacja polska 
w Austrii jest systematycznie i latami wciągana w dosłowne rozumienie tego dość wieloznacznego - w swym praktycznym wymiarze - projektu.
Austria nie może być w żadnym przypadku polem doświadczalnym dla dopiero uczących się. To zbyt trudny politycznie i zbyt nabrzmiały tragiczną polską historią kraj. Krąg ludzi dobrej woli, jakże często spośród austriackich przyjaciół Polski, nie może być paraliżowany polską urzędniczą indolencją. 

Wymuszanie na ostatnią chwilę, i to aż na szczeblu MSZ, nawet tak podstawowej kwestii, jak tłumaczenie przebiegu oficjalnych uroczystości, jest sytuacją absolutnie niedopuszczalną i nad wyraz upokarzającą. W obliczu takiego właśnie problemu stanęliśmy  1 października 2019 roku podczas Dnia Pamięci w centrum zbrodniczej eutanazji w austriackim Zamku Hartheim.

To najnowsze doświadczenie przelało już czarę goryczy, bo jak tu w takich okolicznościach zachować nadzieję na rozwiązanie problemów zasadniczych, prezentowanych od 2016 roku w kolejnych notatkach, przesyłanych przecież także do MSZ.

To od Ministerstwa Spraw Zagranicznych oczekujemy właśnie zdecydowanych kroków i decyzji w sprawie austriackiej placówki dyplomatycznej. Tego pilnie oczekują Rodziny Ofiar, pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej i rzetelni austriaccy badacze tych tragicznych wydarzeń II wojny światowej. Musimy i będziemy się tego domagać, wszelkimi prawnie dostępnymi środkami, w imię polskiej racji stanu i godności naszych Ofiar. 
W załączeniu przestawiamy zbiorczą listę pilnych problemów w kwestii upamiętnień, które powtarzamy od początku naszej działalności, tj. od 2016 roku. Ta dokumentacja stanowi niewątpliwą wartość wieloletniego wysiłku włożonego przez SRPOOK, przy znakomitej współpracy Instytutu Pamięci Narodowej Oddział Poznań. Czas jest już także najwyższy, aby taka organizacja jak Stowarzyszenie Rodzin Ofiar, otrzymywała systematyczną dotację państwa polskiego. Ze sporym wstydem przychodzi nam się o tego rodzaju oczywistość dopominać.

Są sprawy w Ojczyźnie, które winny pozostać poza wszelką dyskusją i bieżącymi sporami politycznymi i w tej kwestii liczymy na pełne zrozumienie władz Rzeczypospolitej kolejnej kadencji.

Z poważaniem,
w imieniu Zarządu Stowarzyszenia

Bartłomiej Widawski, koordynator organizacyjny

Lista problemów dotyczących upamiętnienia martyrologii Polaków w Austrii w czasie II wojny światowej (stan listopad 2019) załączona do listu otwartego:

I. Bardzo pilne - wobec wieloletnich zaniedbań i zaległości.

a) KZ Mauthausen:
Łączka przy 3 bramie - miejsce osadzenia polskich więźniów przywiezionych po upadku Powstania Warszawskiego, poza murem okalającym baraki w KZ Mauthausen. Konieczne jest oznakowanie tego miejsca śmierci Powstańców Warszawskich i udostępnienie dla zwiedzających (obecnie zamknięte na klucz) oraz poszerzenie o tę wiedzę informacji dla pracowników Memoriału Mauthausen 
i w materiale na audiobukach. Obecnie jest ustawiona tablica informacyjna, która nie spełnia swej roli, ponieważ jest nieczytelna i nie ma na niej wersji polskojęzycznej. 

Kamienne umywalnie - z wyposażenia baraków. Obecnie znajdują się na rynku miasteczka Mauthausen przed Urzędem Burmistrza w otoczeniu rzeźby „Sarna w naturze” autorstwa byłego więźnia poznańskiego Fortu VII, Dachau i Muthausen - Gusen p. Stanisława Krzekotowskiego upamiętnionego polsko języczną tablicą. Winny wrócić do baraków lub zostać zabezpieczone wraz z rzeźbą przed niszczącym wpływem czynników atmosferycznych (wilgoć od pobliskiego Dunaju) np. szklanym hangarem.

Ginące artefakty - z wyposażenia baraków np. prycze obozowe (podobno nieoryginalne, ale wzorowane na autentycznych). Nieliczne już pozostałe baraki zaczynają przypominać coraz bardziej rekreacyjne świetlice niż miejsce systemowego odczłowieczania więźniów. Konieczne jest oficjalne stanowisko polskich władz wobec tego niedopuszczalnego procederu godzącego w ochronę i dbałość o ostatnie relikwie pamięci w systemie obozów KL Mauthausen

Polski Pomnik - ten największy i najlepiej widoczny monument terenu obozowego wymaga po 30 latach od upadku komunizmu niezbędnego uaktualnienia. Konieczna jest realizacja koncepcji odtworzenia godła suwerennej Polski tj. przywrócenia korony na symbolu orła, oraz uogólnienia istniejącego napisu do Rzeczypospolitej Polski (nie wyłącznie Ludowej) na głównej ścianie monumentu.

b) St. Georgen – Gusen:
Most „Schleppbahnbruke” - przywrócenie upamiętnienia i opisu zamieszczonego 
w 1995 roku z okazji 75-lecia Republiki Austrii. Umieszczenie na moście Tablicy Pamięci Polaków, więźniów KL Gusen I, którzy obok Hiszpanów zginęli z wycieńczenia budując go w 1941 przez dwie doby w niewolniczych warunkach. Oznaczenie dojazdu. Ujęcie w spisie inwentaryzacyjnym Miejsc Pamięci (prof. Jarząbek)

Ścieżka edukacyjna „Niewidoczny Obóz” - obecnie znikomy sens dydaktyczny. Konieczne jest uzupełnienie wyłącznie dźwiękowego projektu (na słuchawki) o oznaczenia tablicami z opisem/zdjęciami, poszczególnych etapów trasy i umiejscowienie przy Urzędzie Burmistrza szczegółowej mapy z objaśnieniami jej przebiegu przez teren KL St.Georgen-Gusen.

Sztolnie „Bergkristall” - uzupełnienie istniejącego folderu o zdjęcie polskiego upamiętnienia - „Pomnika”.

Wyegzekwowanie przesunięcia polskiego upamiętnienia - „Ołtarzyka” z odległej, do zawsze udostępnianej części korytarzy, oraz regularnych zasad i godzin otwarcia sztolni, a także bezwzględnego zwolnienia z opłat dla byłych więźniów i ich rodzin. Wyegzekwowanie tablic zakazu wprowadzania psów, wyrzucania śmieci i dewastacji pod karą administracyjną.

c) Ebensee
Brama obozowa - stojąca na osiedlu jednorodzinnych domów.  Nieopisana, skazana na zatarcie wartości historycznej, choć ma wartość obiektu dokumentalnego. Winna być objęta ochroną konserwatorską. Należy wegzekwować włączenie bramy obozowej w ścisłe Miejsce Pamięci obozu.

Obozowe sztolnie - brak oznaczeń informacyjnych wskazujących drogę do sztolni, oznakowania miejsc i kierunku zwiedzania. Brakuje informacji w języku polskim - ulotek, opisów pod planszami i zdjęciami. Brak tłumaczeń na język polski wystąpień obcojęzycznych podczas uroczystości międzynarodowych. Należy wynegocjować z lokalnymi władzami samorządowymi uzupełnienia powyższych braków oraz 
z odpowiednim wyprzedzeniem zadbać o przygotowywanie uroczystości z uwzględnieniem społeczności polskiej (tłumacz). Uregulowanie szerszej dostępności sztolni.

d) Alkoven– Hartheim
Zamek Śmierci - Ginące artefakty przy okazji ciągłej zmiany koncepcji ekspozycji – usunięto fragmenty krematorium i młyn do mielenia kości. Brak tablicy polsko-języcznej. Należy podjąć interwencję, rozmowy oraz dokonać promocji autentycznych wspomnień więźniów – wydanie drukiem, tłumaczenie na języki obce i kolportaż w zamkowej księgarni. Z odpowiednim wyprzedzeniem zadbać o przygotowywanie uroczystości z uwzględnieniem społeczności polskiej (tłumacz).

e) Melk
Teren obozu - Brak tłumaczeń na język polski wystąpień obcojęzycznych podczas uroczystości międzynarodowych. Konieczna interwencja dyplomatyczna oraz przygotowywanie uroczystości z uwzględnieniem społeczności polskiej (tłumacz). Uregulowanie szerszej dostępności sztolni. Brak informacji w języku polskim.

f) Wiener Neudorf 
Teren obozu - to miejsce bezczeszczenia Miejsca Pamięci byłego obozu - wypasem zwierząt hodowlanych (kozy, owce, kury itp.). Pilna realizacja publicznego zobowiązania JE Ambasadora Artura Lorkowskiego z maja 2015 roku do wykupienia działek poobozowych z rąk prywatnych i ustanowienie Miejsca Pamięci.

II. Obecnie pilne

a) KZ Mauthausen:
„Schody Śmierci” - wyegzekwowanie, po „niekończącym się” remoncie, opisu 
i wizualizacji tego miejsca - autentycznej drogi cierpienia i rozmiaru perfidii oprawców - łącznie z polskojęzyczną informacją i polskim upamiętnieniem.

b) St. Georgen – Gusen:
Podziemny obóz koncentracyjny - w St.Georgen. Efekt najnowszych ustaleń austriackich historyków na podstawie ujawnionych amerykańskich dokumentów. Strona polska winna w pilnym trybie uzyskać prawo aktywnego uczestnictwa w planowanych badaniach historycznych i identyfikacji 18,5 tys. znajdujących się tam najprawdopodobniej ofiar. Niemieckie źródła przyznają, że główne zasoby kadry technicznej dla fabryki zbrojeniowej „Bergkristall”, połączonej podziemnym tunelem z obozem, stanowili polscy więźniowie - inżynierowie i technicy.

Miejskie Muzeum w St. Georgen - unikatowe zasoby - pamiątki, rzeczy osobiste więźniów, dokumenty, w tym ekspozycja dokładnej makiety systemu obozów zagłady polskiej inteligencji w Gusen (w 1940 roku Polacy stanowili 97% więźniów). Wobec sporadycznej dostępności należy wyegzekwować porozumienie w sprawie możliwości ułatwionego zwiedzania tego miejsca.

Brak wielu informacji na temat polskich Ofiar – brak http://m.in. wspomnień Ofiar oraz ich Rodzin. Brak tak ważnej informacji o „komandzie archeologicznym”, którego capo był p. Kazimierz Gelinek, do roku 1939 Kustosz Towarzystwa Naukowego w Płocku. Pan Kazimierz Gelinek to 5letni więzień Gusen, którego niezwykła historia ratowania „skarbów poromańskich” na terenie St. Florian - Mauthausen jest godna upowszechnienia.

c) Linz
KL Linz II - obecnie teren Miejskiego Ogrodu Botanicznego. Brak Pomnika Pamięci, istnieje jedynie artystyczny przekaz wydarzenia w formie instalacji z 2009 (w ramach Linz - Miasto Europejskiej Kultury). Władze miasta wyraziły w rozmowie z przedstawicielem IPN chęć pilnej współpracy w zakresie godnego   upamiętniania

List z załącznikami opublikowaliśmy w całości

cyk