107 lat temu wybuchło I powstanie śląskie. Zryw trwał zaledwie kilka dni

Górny Śląsk po zakończeniu Wielkiej Wojny

Po I wojnie światowej przyszłość Górnego Śląska stała się jednym z najważniejszych sporów granicznych odrodzonej Polski. Region należał wcześniej do Prus, a od drugiej połowy XIX w. rozwijały się tam polskie organizacje narodowe, kulturalne i polityczne. Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej i odrodzeniu Rzeczypospolitej pojawiła się możliwość zmiany przynależności państwowej regionu.

Polska domagała się podczas konferencji pokojowej w Paryżu przyłączenia Górnego Śląska do odrodzonego państwa. Ostatecznie mocarstwa zdecydowały jednak, że o przyszłości spornego obszaru rozstrzygnie plebiscyt. Decyzję tę przewidywał traktat wersalski podpisany 28 czerwca 1919 r. Nie zadowalała ona ani polskich środowisk narodowych, ani strony niemieckiej. Niemiecka administracja i policja nasiliły represje wobec polskich działaczy, podczas gdy część środowisk polskich – zachęcona sukcesem powstania wielkopolskiego – coraz poważniej rozważała rozwiązanie zbrojne.

Przygotowania do takiego wystąpienia prowadziła utworzona w styczniu 1919 r. konspiracyjna Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Według materiałów IPN POW Górnego Śląska skupiała wówczas ponad 20 tys. ludzi. Organizacja miała jednak skomplikowaną strukturę dowodzenia, a jej kierownictwo nie było jednomyślne w sprawie rozpoczęcia walk. Co więcej, zarówno Wojciech Korfanty, jak i władze odrodzonej Polski obawiały się przedwczesnego zrywu, niemieckiej przewagi wojskowej oraz negatywnej reakcji zachodnich aliantów. Warszawa była ponadto zaangażowana w walki na wschodzie i nie mogła udzielić powstańcom bezpośredniej pomocy militarnej.

Masakra w Mysłowicach

Sytuację dodatkowo zaostrzał powojenny kryzys gospodarczy. W sierpniu 1919 r. na Górnym Śląsku rozpoczęły się strajki, podczas których robotnicy domagali się m.in. poprawy warunków pracy oraz usunięcia z zakładów członków niemieckich bojówek. Bezpośrednim impulsem do wybuchu powstania stały się wydarzenia z 15 sierpnia 1919 r. w kopalni „Mysłowice”.
Tego dnia przed kopalnią zgromadzili się górnicy wraz z rodzinami, domagając się wypłacenia zaległych wynagrodzeń. Niemieccy żołnierze otworzyli ogień. Według IPN zginęło siedmiu górników, dwie kobiety oraz trzynastoletni chłopiec.

Masakra wywołała ogromne wzburzenie i stała się bezpośrednim katalizatorem zbrojnego wystąpienia.

Czytaj również

Ponad 140 metrów i potężne uzbrojenie. Tak zwodowano ORP „Wichra” [WIDEO]

Rząd Tuska chce przekazać kolejne rakiety Patriot Ukrainie

Wyciekły dane 19 mln Polaków. Wiceminister: „Ktoś musiał coś niewłaściwego kliknąć”

„DGP”: Zełenski usiłuje poprawić wizerunek Ukrainy w Polsce. Powstał specjalny plan

„Der Spiegel”: Niemcy zazdroszczą Polsce. „Polacy przestali mieć kompleks Zachodu”

Jest pilne stanowisko NATO po naruszeniu przestrzeni Polski i Rumunii

Noc z 16 na 17 sierpnia

Decyzja o rozpoczęciu walk zapadła w warunkach chaosu organizacyjnego. Część kierownictwa POW Górnego Śląska została aresztowana przez Niemców. W nocy z 16 na 17 sierpnia rozkaz rozpoczęcia powstania wydał Maksymilian Iksal, związany z obozem uchodźców w Piotrowicach na Śląsku Cieszyńskim. Informacja dotarła początkowo przede wszystkim do konspiratorów z powiatów pszczyńskiego i rybnickiego. W następnych dniach do walk włączyły się oddziały z kolejnych terenów. Ostatecznie dowództwo nad siłami powstańczymi objął komendant POW Górnego Śląska Alfons Zgrzebniok.
Najpoważniejsze starcia rozegrały się w powiatach katowickim, pszczyńskim i rybnickim. Powstańcy odnosili lokalne sukcesy, ale od początku znajdowali się w niezwykle trudnym położeniu. Byli słabiej uzbrojeni, brakowało sprawnej koordynacji, a oczekiwana pomoc Wojska Polskiego nie nadeszła. Według szacunków IPN na Górnym Śląsku stacjonowało wówczas 70–80 tys. niemieckich żołnierzy, co dawało stronie niemieckiej zdecydowaną przewagę nad słabo uzbrojonymi oddziałami powstańczymi.

Dlaczego I powstanie śląskie zakończyło się klęską?

Wobec przewagi przeciwnika 24 sierpnia Alfons Zgrzebniok podjął decyzję o zakończeniu walk, choć do ostatnich starć dochodziło jeszcze 26 sierpnia. Po zdławieniu powstania nastąpiła fala niemieckich represji. Z obszaru plebiscytowego do Polski uciekło około 22 tys. osób, w tym ponad 9 tys. powstańców. Powrót wielu z nich stał się możliwy dopiero po zawarciu jesienią 1919 r. polsko-niemieckiego porozumienia amnestyjnego.

Militarnie I powstanie śląskie zakończyło się klęską i nie wpłynęło na wcześniejszą decyzję mocarstw o przeprowadzeniu plebiscytu. Było jednak pierwszym z trzech zbrojnych zrywów towarzyszących kilkuletniemu sporowi o przynależność Górnego Śląska. Po plebiscycie i III powstaniu część regionu została w 1922 r. przyłączona do Polski.