„UE przyczyniła się do zmiany rządu w Warszawie”. Włoski dziennikarz odsłania kulisy unijnych dotacji

Unijne pieniądze a zmiana władzy w Polsce

Jednym z najpoważniejszych zarzutów przedstawionych w rozmowie w "Berliner Zeitung" przez Thomasa Faziego jest możliwość wykorzystywania unijnych środków do wpływania na sytuację polityczną w państwach członkowskich. Jako jeden z przykładów wskazuje Polskę. Dziennikarz przeanalizował przepływy finansowe z budżetu UE do organizacji pozarządowych. Jak twierdzi, szczególnie istotne są środki wypłacane w ramach programu CERV, czyli programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości”.

Fazi zwraca uwagę, że Polska i Węgry, czyli dwa państwa, w których napięcia z Brukselą były szczególnie duże, od 2021 roku otrzymały w ramach tego programu po około 40 mln euro. Jego zdaniem znaczenie ma nie tylko wysokość przekazywanych środków, ale również działalność organizacji, które z nich korzystają.

Czytaj również

Von der Leyen apeluje o solidarność UE w związku z kryzysem migracyjnym w Ceucie

Czy umowa UE-MERCOSUR może osłabić pozycję polskich producentów wołowiny? Ekspert ostrzega

Włoskie wojsko skontrolowało tankowiec rosyjskiej „floty cieni”. Polacy wsparli operację

Premier Danii ostrzega przed kryzysem migracyjnym. „UE musi rozważyć wszystkie opcje”

Do ośmiu lat więzienia dla urzędników. Sejm debatował nad projektem Bąkiewicza

UE ogłasza przetarg na budowę gigafabryk AI. Polska wśród zainteresowanych państw

„Przyczyniło się do zmiany rządu w Warszawie”

Fazi przywołuje w swoim raporcie wypowiedź prezesa polskiej Fundacji Res Publica. Według dziennikarza szef organizacji wprost wskazał na polityczne znaczenie działalności wspieranej również ze środków unijnych.

„W moim raporcie cytuję również wypowiedź prezesa polskiej NGO, Fundacji Res Publica, który wyraźnie przyznał, że prowadzona działalność - również wspierana przez środki UE - przyczyniła się do zmiany rządu w Warszawie w 2023 roku”, mówi Thomas Fazi.

Dziennikarz podkreśla przy tym, że nie przedstawia własnej interpretacji słów przedstawiciela organizacji. „Nie jest to więc moja interpretacja, lecz bezpośrednia wypowiedź”, zaznacza Fazi. Chodzi o zmianę władzy, do której doszło po wyborach parlamentarnych w październiku 2023 roku. PiS pozostało największym ugrupowaniem w Sejmie, jednak nie zdołało utworzyć rządu. Ostatecznie władzę przejęła koalicja KO, Trzeciej Drogi i Lewicy, a premierem został Donald Tusk.

Polska i Węgry szczególnym przypadkiem

Zdaniem Faziego finansowanie organizacji pozarządowych nabiera szczególnego znaczenia w państwach, których rządy pozostają w konflikcie z polityczną linią Brukseli. „Unia Europejska nie powinna wpływać na wewnętrzną debatę w państwach członkowskich; szczególnie problematyczne staje się to, gdy Komisja finansowo ingeruje w krajach rządzonych przez siły polityczne, które pozostają w sprzeczności z linią Brukseli”, ocenia dziennikarz na łamach "BZ".

Jego zdaniem finansowanie mediów i NGO w takich państwach może być traktowane jako forma zewnętrznej ingerencji:  „Jeśli UE w takich kontekstach finansuje media i NGO, stanowi to faktycznie formę zewnętrznej ingerencji”, twierdzi Fazi. Dziennikarz porównuje takie działania do metod stosowanych przez amerykańskie agencje, między innymi USAID czy National Endowment for Democracy. Według jego oceny polegały one na finansowaniu lokalnych podmiotów w celu delegitymizowania istniejących rządów i sprzyjania powstawaniu władz bardziej zgodnych z oczekiwaniami finansujących.

Od wpływu na politykę do wpływania na wybory

Fazi twierdzi, że sposób oddziaływania UE na państwa członkowskie zmienił się na przestrzeni lat.

„Wcześniej UE wywierała swój wpływ »następczo«: niezależnie od wyniku wyborów polityka europejska pozostawała zasadniczo nietknięta. Dziś ingerencja odbywa się coraz częściej »uprzednio«, poprzez wykorzystywanie instrumentów finansowych - takich jak zamrażanie lub uwalnianie funduszy UE - oraz narzędzi wpływania na przepływ informacji w celu oddziaływania na procesy wyborcze”, mówi. W jego ocenie oznacza to przesunięcie ciężaru z oddziaływania na politykę już po wyborach na działania mogące wpływać na warunki, w których odbywa się rywalizacja polityczna.

To właśnie w tym kontekście Fazi umieszcza finansowanie organizacji pozarządowych w Polsce i innych państwach członkowskich.

Program CERV i miliardy euro dla „europejskich wartości”

Według Faziego punktem zwrotnym było rozpoczęcie wieloletnich ram finansowych na lata 2021-2027 oraz uruchomienie programu CERV. Towarzyszą mu między innymi programy Horyzont Europa i Kreatywna Europa.

„Po raz pierwszy Unia Europejska stworzyła linię budżetową w całości poświęconą wspieraniu tak zwanych »europejskich wartości« - to jakościowa zmiana w konstruowaniu jej instytucjonalnej narracji”, twierdzi Fazi. Jak wskazuje, program CERV dysponuje kwotą ponad 2 mld euro na siedem lat. Dziennikarz uważa, że część środków rzeczywiście trafia na inicjatywy, których zasadność trudno kwestionować, takie jak przeciwdziałanie przemocy wobec dzieci czy przemocy ze względu na płeć. Jednocześnie jego zdaniem znaczna część finansowanych projektów jest związana z określoną agendą ideologiczną.

Fazi zwraca też uwagę na środki przeznaczane na promowanie samej Unii Europejskiej, jej polityki bezpieczeństwa i obronności, a także określonej narracji dotyczącej wojny na Ukrainie oraz na przeciwdziałanie eurosceptycyzmowi i nacjonalizmowi.

„Eigenpropaganda” finansowana ze środków publicznych?

W ocenie Faziego taki system finansowania może prowadzić do sytuacji, w której organizacje przedstawiane jako część niezależnego społeczeństwa obywatelskiego stają się zależne od instytucji, które deklarują wspieranie ich działalności. „Z definicji NGO powinna być niezależna od władzy politycznej oraz instytucji państwowych czy ponadnarodowych. Kiedy jednak organizacje te stają się w znacznym stopniu zależne od środków finansowych płynących z Brukseli, ich charakter siłą rzeczy się zmienia”, mówi Fazi.

Jego zdaniem może to prowadzić do sytuacji, w której organizacje pozarządowe przestają być autonomicznymi głosami społeczeństwa obywatelskiego, a zaczynają pełnić funkcję przedłużenia unijnego aparatu.

„Moim zdaniem jest to w mniejszym stopniu wsparcie społeczeństwa obywatelskiego, a bardziej forma własnej propagandy finansowanej ze środków publicznych, która nagradza zgodne z oficjalną linią narracje, marginalizuje odmienne opinie i w ten sposób wpływa na wolny dyskurs demokratyczny”, ocenia dziennikarz.

Fazi: System coraz bardziej wpływa na debatę polityczną

Dziennikarz uważa, że unijne finansowanie należy analizować nie tylko przez pryzmat konkretnych organizacji czy pojedynczych grantów, ale jako element szerszego systemu. Jego badanie opiera się na danych Komisji Europejskiej dotyczących przepływów finansowych do organizacji pozarządowych. Fazi twierdzi, że dane te są publiczne, ale zostały rozproszone w wielu bazach i mają skomplikowaną strukturę. Po ich połączeniu - jak twierdzi - udało mu się zmapować znaczną część systemu obejmującego dziesiątki tysięcy finansowanych projektów.

Na tej podstawie stawia tezę, że Bruksela nie tylko finansuje określone działania społeczne, lecz również poprzez przepływy pieniędzy może wpływać na kształt debaty publicznej w państwach członkowskich.

Przykład Polski i zmiany rządu w Warszawie w 2023 roku przedstawia jako jeden z najbardziej wyrazistych przypadków. Kluczowe znaczenie ma przy tym przytoczona przez niego wypowiedź prezesa Fundacji Res Publica, który miał wskazać, że działalność wspierana także ze środków UE przyczyniła się do zmiany rządu.

To właśnie ten wątek sprawia, że pytanie o zakres unijnego finansowania organizacji pozarządowych wykracza poza kwestie samej polityki społecznej i dotyka bezpośrednio sporu o wpływ Brukseli na życie polityczne państw członkowskich.

Thomas Fazi (ur. 1982) to rzymski dziennikarz, dokumentalista i autor głośnych książek poświęconych unijnej propagandzie oraz krytycznej analizie polityczno-gospodarczej UE, publikujący m.in. na łamach publicystycznego serwisu „UnHerd”.