162 lata temu urodził się Roman Dmowski. Jeden z ojców polskiej niepodległości

Roman Dmowski przyszedł na świat 9 sierpnia 1864 roku w Kamionku pod Warszawą, znajdującym się wówczas w granicach Imperium Rosyjskiego. Dorastał w rzeczywistości Polski podzielonej pomiędzy trzech zaborców. To doświadczenie w znacznej mierze ukształtowało jego późniejszą działalność polityczną.

Dmowski należał do pokolenia, które stanęło przed zasadniczym pytaniem: w jaki sposób odzyskać państwo utracone pod koniec XVIII wieku? Jego odpowiedź wyraźnie różniła się od koncepcji Józefa Piłsudskiego.

Naród jako fundament polityki

Dmowski stał się jednym z głównych twórców polskiego ruchu narodowego. Był związany z Ligą Narodową, a następnie Stronnictwem Narodowo-Demokratycznym. W swoich książkach i publicystyce próbował stworzyć nowoczesny program polityczny dostosowany do epoki masowych społeczeństw i nasilających się w Europie nacjonalizmów.

Jedną z jego najbardziej znanych prac są wydane w 1903 roku „Myśli nowoczesnego Polaka”. Dmowski argumentował w nich, że naród powinien być traktowany jako wspólnota posiadająca własne interesy, a polityka musi służyć ich realizacji. Odrzucał romantyczną tradycję kolejnych, źle przygotowanych zrywów powstańczych, stawiając na długotrwałą organizację społeczeństwa, edukację, działalność gospodarczą oraz polityczny realizm.

Jego wizja przyszłej Polski była zarazem zdecydowanie narodowa. Dmowski dążył do stworzenia silnego państwa z dominującą kulturą polską i był sceptyczny wobec koncepcji wielonarodowej federacji nawiązującej do dawnej Rzeczypospolitej.

Dmowski i Piłsudski – dwie drogi do niepodległości

Spór Dmowskiego z Józefem Piłsudskim stał się jednym z najważniejszych konfliktów ideowych polskiej polityki początku XX wieku.

Piłsudski za głównego przeciwnika uważał Rosję i podczas I wojny światowej początkowo związał swoje działania z państwami centralnymi. Dmowski oceniał sytuację inaczej. Uważał, że największym długofalowym zagrożeniem dla polskości są Niemcy, dlatego orientował się na Ententę – przede wszystkim Francję, Wielką Brytanię i Rosję.
W czasie wojny prowadził intensywną działalność dyplomatyczną na Zachodzie. 15 sierpnia 1917 r. stanął na czele utworzonego w Lozannie Komitetu Narodowego Polskiego, który następnie przeniósł działalność do Paryża i został uznany przez państwa Ententy za oficjalną polską reprezentację.

Z KNP związane było również powstanie we Francji Armii Polskiej, nazywanej Błękitną Armią, dowodzonej przez gen. Józefa Hallera.

Walka o polskie granice w Wersalu

Najważniejszy moment w międzynarodowej działalności Dmowskiego nastąpił po zakończeniu I wojny światowej. Odrodzona Polska musiała przekonać zwycięskie mocarstwa nie tylko do trwałości swojej niepodległości, lecz także do swoich roszczeń terytorialnych.

Dmowski wraz z Ignacym Janem Paderewskim reprezentował Polskę podczas paryskiej konferencji pokojowej.
29 stycznia 1919 roku przedstawił przedstawicielom zwycięskich mocarstw obszerne stanowisko dotyczące Polski i jej przyszłych granic. Słynne stało się to, że przemawiał samodzielnie po francusku i angielsku, chcąc możliwie precyzyjnie przedstawić polskie argumenty.

Kulminacją jego działalności dyplomatycznej był 28 czerwca 1919 roku.

Tego dnia w Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski złożyli w imieniu Polski podpisy pod traktatem wersalskim. Dokument kończący formalnie stan wojny pomiędzy Niemcami a państwami alianckimi regulował również wiele kwestii dotyczących odrodzonego państwa polskiego.

Na mocy traktatu Polska otrzymała m.in. większość Wielkopolski oraz część Pomorza, co zapewniało jej dostęp do Bałtyku. Gdańsk otrzymał status Wolnego Miasta, a o przynależności części spornych terenów miały zdecydować plebiscyty.

Podpis Dmowskiego pod traktatem wersalskim stał się jednym z symboli jego udziału w odbudowie państwa.

Nie tylko dyplomata

Po odzyskaniu niepodległości Dmowski pozostawał ważną postacią życia politycznego II Rzeczypospolitej, choć nigdy nie uzyskał pozycji porównywalnej z dominującą rolą Piłsudskiego po przewrocie majowym.

Był posłem na Sejm Ustawodawczy, a w 1923 roku przez krótki czas sprawował urząd ministra spraw zagranicznych w drugim rządzie Wincentego Witosa.

Pozostawał przede wszystkim ideologiem i politycznym patronem obozu narodowego. Po zamachu majowym w 1926 roku stworzył Obóz Wielkiej Polski, który miał konsolidować przeciwników sanacji związanych z ruchem narodowym.

Czytaj również

Ukraiński weteran: „Polacy trochę się zapędzili. MiG-i powinniśmy dostać za darmo”

Polacy w finale Ligi Narodów. Słowenia rozbita w trzech setach

Niemiecki tygodnik zachwyca się Polską. „Dawno wyprzedziła Niemcy”

UE ogłasza przetarg na budowę gigafabryk AI. Polska wśród zainteresowanych państw

Tusk: Wszystko wskazuje, że mamy do czynienia z rosyjskim pociskiem balistycznym

Jest oferta Ukrainy dla Polski. MiG-i w zamian za drony

Postać, która do dziś wywołuje spory

Ocena dziedzictwa Dmowskiego nie może ograniczać się wyłącznie do jego niewątpliwej roli w walce o odzyskanie niepodległości.

Jego koncepcja narodu była znacznie bardziej jednorodna etnicznie i kulturowo niż wizja państwa reprezentowana przez część jego politycznych przeciwników. Istotnym i współcześnie krytycznie ocenianym elementem myśli politycznej Dmowskiego był jego stosunek do Żydów. Dmowski postrzegał znaczną część społeczności żydowskiej jako grupę, której interesy pozostają w konflikcie z interesem narodu polskiego, i popierał ekonomiczny bojkot żydowskiego handlu. Dmowski wyraźnie różnił się pod tym względem od Józefa Piłsudskiego, który odrzucał antysemityzm i opowiadał się za równymi prawami obywatelskimi Żydów. Piłsudski cieszył się też znacznym autorytetem w części środowisk syjonistycznych, w tym wśród syjonistów rewizjonistycznych.

Poglądy te stanowią dziś jeden z zasadniczych punktów sporów o jego dziedzictwo.

Jednocześnie znaczenie Dmowskiego dla polskiej dyplomacji w przełomowym okresie 1917–1919 jest trudne do pominięcia. Należał do polityków, którzy potrafili wykorzystać zmianę układu sił w Europie i przekonywać zachodnie mocarstwa do polskich postulatów.

Pogrzeb Dmowskiego

Roman Dmowski zmarł 2 stycznia 1939 roku w Drozdowie pod Łomżą, kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej. Miał 74 lata. Jego pogrzeb w Warszawie stał się wielką manifestacją środowisk narodowych.
Ponad osiem dekad po śmierci pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych, a zarazem najbardziej dyskutowanych polskich polityków XX wieku.

Bez względu na ocenę jego ideowego dziedzictwa trudno jednak opowiedzieć historię odzyskania przez Polskę niepodległości bez Romana Dmowskiego. Piłsudski i Dmowski reprezentowali odmienne strategie dochodzenia do niepodległości: pierwszy większą wagę przywiązywał do czynu zbrojnego i budowy ośrodka władzy w kraju, drugi do organizacji politycznej narodu oraz uzyskania międzynarodowego poparcia dla polskich postulatów.