Śmierć prokuratora Hopa. Czy opóźniona sekcja zwłok mogła wpłynąć na ustalenia śledztwa?

Śledczy mają już opinie biegłych w sprawie śmierci byłego prokuratora apelacyjnego Jerzego Hopa i jego syna. Ich ciała znaleziono 7 marca w domu w Rybniku (Śląsk). Po czterech miesiącach śledztwo zostało umorzone.

- Bezpośrednią przyczyną zgonu obu mężczyzn była ostra niewydolność krążeniowo-oddechowa w przebiegu wychłodzenia. Wskazują na to wyniki sekcji zwłok, ich oględziny oraz wyniki badań toksykologicznych i histopatologicznych - powiedziała tvn24.pl Agnieszka Bukowska, rzecznik Prokuratury Okręgowej w Gliwicach.

Wątpliwości ws. sekcji zwłok

Pisałem o wątpliwościach dotyczących przeprowadzenia sekcji zwłok Hopów kilka dni po zgonie. Śmierć Jerzego Hopa - człowieka, który przez lata pociągał za sznurki śląskiego wymiaru sprawiedliwości, nie powinna pozostawiać miejsca na jakiekolwiek niedomówienia. Kiedy odchodzi ktoś, kto w swojej głowie przechował najmroczniejsze sekrety prokuratorów, sędziów, polityków i rekinów biznesu, państwo ma obowiązek przeprowadzić śledztwo w sposób krystalicznie transparentny. 

W przypadku śmierci byłego prokuratora apelacyjnego w Katowicach, Jerzego Hopa, machina państwowa zadziałała jednak dokładnie odwrotnie. Zamiast transparentności, otrzymaliśmy opóźnioną sekcję zwłok (!), medyczny paradoks i prokuratorską tezę, która przy bliższej analizie naukowej zaprzecza samej sobie.

Oto rekonstrukcja śledztwa, w którym biologia i chemia obnażają słabość oficjalnej wersji organów ścigania.

Strażnik śląskich tajemnic

Aby zrozumieć wagę zaniedbań w śledztwie dotyczącym śmierci Jerzego Hopa, należy przypomnieć, kim był zmarły. Nie mówimy o szeregowym prokuratorze, lecz o człowieku, który przez dekady funkcjonował na styku prawa, polityki i dawnych służb specjalnych.

Jego kariera to lustrzane odbicie transformacji systemowej w Polsce – z jej najciemniejszymi kartami. To Hop odegrał kluczową, niechlubną rolę w śledztwie mającym na celu tuszowanie zbrodni w kopalni „Wujek” w grudniu 1981 roku, chroniąc milicjantów z plutonu specjalnego ZOMO. Posiadał głębokie, udokumentowane powiązania z dawnymi służbami bezpieczeństwa PRL (SB), co w III RP nie tylko nie złamało mu kariery, ale wręcz pomogło w budowie potężnych wpływów.
Jako prokurator apelacyjny stał się twórcą i głównym beneficjentem tzw. układu katowickiego.

Zbudował sprawnie funkcjonujący mechanizm korupcyjny, oparty na wyłudzaniu milionowych darowizn („cegiełek”) od śląskich firm państwowych i prywatnych rzekomo na potrzeby prokuratury, z których finansował własne, wystawne życie. Kiedy układ w końcu pękł, Hop został skazany. Jego najcenniejszym kapitałem była wiedza. Hop znał mechanizmy przepływu kapitału, wiedział, kto kogo chronił i jakie teczki wciąż spoczywają w prywatnych archiwach. Taki człowiek nigdy nie umiera po prostu „z przyczyn naturalnych” bez wzbudzania uzasadnionych podejrzeń.

Hipotermia zza grobu

Oficjalna teza prokuratury badającej okoliczności zgonu Jerzego Hopa brzmi na pozór spójnie: śmierć z powodu skrajnego wychłodzenia organizmu (hipotermii). Została ona oparta na wynikach badań toksykologicznych, które ujawniono w lipcu. Raport z laboratorium wskazał na obecność trzech kluczowych substancji we krwi i tkankach zmarłego: acetonu, kwasu beta-hydroksymasłowego oraz izopropanolu.

Dla laika to ostateczny dowód. W medycynie sądowej podwyższony poziom kwasu beta-hydroksymasłowego i acetonu bywa markerem kwasicy ketonowej, która może wystąpić m.in. w wyniku przedłużonego działania niskich temperatur na żywy organizm (kiedy organizm w stanie hipotermii przechodzi na metabolizm tłuszczów). Problem w tym, że ta teza opiera się na katastrofalnym błędzie interpretacyjnym, ignorującym fundamentalne ramy czasowe tego dramatu.

Jerzy Hop zmarł w marcu, a sekcja jego zwłok została opóźniona o kilka dni. Ten kilkudniowy interwał między zgonem a badaniem patomorfologicznym i pobraniem próbek do badań to w kryminalistyce wieczność, w trakcie której w ciele zachodzą nieodwracalne zmiany biochemiczne. Opieranie opinii o hipotermii na tych konkretnych markerach u zwłok poddanych kilkudniowemu rozkładowi jest błędem z punktu widzenia współczesnej toksykologii.

Pośmiertna alchemia

Spróbuję obnażyć słabość prokuratorskiej narracji, wprowadzając do równania wiedzę z zakresu tafonomii (nauka zajmująca się badaniem procesów pośmiertnych, którym podlegają szczątki organizmów) i biochemii pośmiertnej. Wiedzę tę uzyskałem podczas rozmowy z wybitnym patomorfologiem, który prosił o nieujawnianie nazwiska.

W chwili ustania krążenia w ciele człowieka rozpoczyna się proces rozkładu (autoliza, a następnie gnicie), za który odpowiada flora bakteryjna układu pokarmowego (m.in. bakterie z rodzaju Clostridium). Opóźnienie sekcji zwłok o kilka dni – zwłaszcza w zmiennych, marcowych warunkach temperaturowych – tworzy idealne środowisko dla zjawiska określanego w medycynie sądowej jako pośmiertna synteza mikrobiologiczna. Znalezione w wynikach substancje nie są w tym przypadku dowodem na przedśmiertną hipotermię, lecz klasycznym produktem ubocznym gnicia.

Toksykolodzy wiedzą

Aceton i kwas beta-hydroksymasłowy – choć za życia mogą świadczyć o kwasicy (w tym z wychłodzenia), po śmierci powstają w wyniku bakteryjnego rozkładu kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Ich stężenie w tkankach zepsutych jest całkowicie niemiarodajne i nie może stanowić samodzielnego dowodu na działanie niskiej temperatury za życia.

Izopropanol to koronny argument obalający tezę prokuratury. Obecność izopropanolu w zwłokach niepoddanych natychmiastowej sekcji to podręcznikowy przykład endogennej produkcji alkoholi przez bakterie gnilne. Bakterie te, redukując pośmiertnie nagromadzony aceton, przekształcają go właśnie w izopropanol.

Biegli toksykolodzy doskonale wiedzą, że zjawisko redystrybucji pośmiertnej i syntezy endogennej fałszuje wyniki. Użycie próbek ze zwłok ujawnionych w marcu, zbadanych z  kilkudniowym opóźnieniem, do postawienia tezy o „zamarznięciu”, zakrawa na brak profesjonalizmu, a wręcz rodzi pytania o ewentualne świadome ignorowanie wiedzy medycznej. Organy ścigania zinterpretowały wskaźniki rozkładu gnilnego jako mechanizm zgonu.

Co mogła ukryć opóźniona sekcja?

Dlaczego zwlekano z autopsją człowieka o takim życiorysie? W profesjonalnym śledztwie dotyczącym tzw. osób wrażliwych, sekcję zarządza się w trybie pilnym, w ciągu 24 godzin od znalezienia ciała, bowiem opóźnienie rzędu kilku dni może działać jak doskonała chłodnia dla potencjalnych morderców lub parasol ochronny dla tych, którzy dopuścili się zaniechania.

Złota zasada kryminalistyki mówi, że czas działa na korzyść sprawcy. Zwłoka w badaniu patomorfologicznym mogła skutecznie zamaskować rzeczywistą przyczynę zgonu. Wiele nowoczesnych leków (np. silne kardiologiczne leki hipotensyjne, insulina, czy bezwonne toksyny porażające układ nerwowy) w ciągu kilku dni ulega całkowitemu rozpadowi, stając się niewykrywalnymi nawet dla nowoczesnych chromatografów gazowych.

Wątpliwości

Zaawansowana autoliza tkanek mózgu lub mięśnia sercowego potrafi uniemożliwić stuprocentowe potwierdzenie lub wykluczenie udaru niedokrwiennego, wylewu czy migotania komór. Jeśli Hop poczuł się źle, a ktoś celowo odmówił mu wezwania pomocy (co w świetle art. 162 k.k. stanowi przestępstwo zaniechania), opóźniona sekcja zatarła fizjologiczne ślady jego agonalnego stanu. Przyjęcie a priori tezy o wychłodzeniu zamyka drogę do analizy kryminalistycznej miejsca znalezienia zwłok pod kątem obecności osób trzecich w ostatnich godzinach życia prokuratora.

Standardowy przesiew toksykologiczny w polskich zakładach medycyny sądowej obejmuje rutynowo alkohol, tlenek węgla oraz popularne benzodiazepiny i narkotyki, nie obejmuje natomiast substancji takich jak egzogenna insulina, pochodne fentanylu w mikrodawkach czy środki zwiotczające mięśnie typu sukcynylocholina, które rozkładają się do naturalnie występujących metabolitów w ciągu minut lub godzin od podania.

Prowizoryczna "chłodnia"

Pięciodniowe opóźnienie sekcji oznacza więc nie tylko utratę potencjalnych dowodów na obecność rzadkich trucizn, lecz również stworzenie warunków, w których jakikolwiek ślad interwencji farmakologicznej mógł zostać skutecznie zamaskowany przez naturalne procesy pośmiertne.

Dom pozbawiony prądu i gazu, funkcjonujący jak prowizoryczna "chłodnia", mógł spowolnić rozkład na tyle, by uwiarygodnić tezę o wychłodzeniu, jednocześnie nie eliminując możliwości, że rzeczywista przyczyna zgonu – zatrucie farmakologiczne, udar mózgu czy celowe zaniechanie pomocy wobec osoby już nieprzytomnej – pozostała niewykryta z powodu ograniczeń metody, a nie z powodu jej nieobecności.

Śledztwo umorzono wobec braku dowodów na udział osób trzecich

Czy „Układ” po raz kolejny dowiódł swojej skuteczności? Czy wystarczyło zamknąć drzwi kostnicy na kilka dni i pozwolić biologii wykonać brudną robotę. Tego prawdopodobnie nie dowiemy się nigdy, będzie to kolejna z teorii powtarzanych przez sceptyków. Jerzy Hop był człowiekiem, którego śmierć była na rękę wielu decydentom dawnego i obecnego establishmentu, zwłaszcza na Śląsku. Zabrał do grobu wiedzę o przepływach finansowych, teczkach i układach personalnych, które do dziś kształtują kariery wielu prawników i biznesmenów. Uznanie, że po prostu „zamarzł” – oparte na anachronicznej interpretacji biochemii gnicia – przypomina najgorsze wzorce z czasów tuszowania zbrodni w kopalni „Wujek”. Sprawa śmierci Jerzego Hopa pozostaje jednym z najgłośniejszych i najbardziej kompromitujących pomników ślepoty – lub świadomego zaniechania – polskiego wymiaru sprawiedliwości.

Śledztwo umorzono wobec braku dowodów na udział osób trzecich, ale brak dowodów w sprawie, w której kluczowy materiał dowodowy uległ pięciodniowej degradacji biologicznej, nie jest tym samym co dowód nieobecności przestępstwa. Hop dysponował unikalną wiedzą o mechanizmach śląskiego wymiaru sprawiedliwości i biznesu z lat 90. i 2000., w tym o operacji „Temida” z 1999 roku, w ramach której UOP próbował wymusić na biznesmenie Krzysztofie Porowskim zeznania obciążające sędziów i prokuratorów katowickiego środowiska, co zakończyło się prawomocnym uniewinnieniem Porowskiego w 2009 roku po ujawnieniu preparowanych dowodów. Znajomość mechanizmów, którymi dawni oficerowie SB przeistoczyli się w biznesmenów wchodzących w struktury gospodarcze regionu, czyniła Hopa depozytariuszem informacji potencjalnie niewygodnych dla wielu osób nadal aktywnych publicznie.

Pozostały pytania

Pogrzeb Hopa i jego syna odbył się bez rozgłosu, niemal w tajemnicy, co samo w sobie stało się przedmiotem spekulacji medialnych. Prokuratura nigdy nie ujawniła, czy zabezpieczono nośniki danych, laptopy lub osobiste notatki byłego prokuratora – pytanie, które w kontekście jego biografii wydaje się elementarne, a które pozostaje bez publicznej odpowiedzi.

Dopóki nie zostanie wyjaśnione, dlaczego czynności sekcyjne opóźniono o pięć dni w sprawie o tak wysokim ryzyku politycznym, teza o zwykłym wychłodzeniu pozostanie hipotezą wygodną, lecz niepełną.