Szukaj
Konto

Miraż suwerenności gospodarczej. Dlaczego Polska wciąż nie decyduje o sobie?

Terminal Kontenerowy w Gdyni
Źródło: Wikipedia | Autor: Iwankgb | Licencja: CC BY-SA 4,0 | Terminal Kontenerowy w Gdyni
opinia
Polska zbudowała dużą gospodarkę, ale czy wraz ze wzrostem PKB zdobyła zdolność do samodzielnego decydowania o swojej przyszłości? W drugiej części eseju „Miraż suwerenności gospodarczej” autor analizuje, dlaczego własne technologie, marki i ośrodki strategicznych decyzji mają znaczenie większe, niż sugerują statystyki wzrostu. Od przedwojennej Gdyni i Centralnego Okręgu Przemysłowego, przez transformację ustrojową, po współczesne inwestycje w energetykę jądrową – stawia pytanie o granice polskiej niezależności gospodarczej.
Co musisz wiedzieć:
  • Suwerenność gospodarcza to nie tylko wielkość PKB. Autor przekonuje, że o rzeczywistej sile państwa decydują także własność przedsiębiorstw, kontrola nad technologią i zdolność do podejmowania strategicznych decyzji.

  • Polska pozostaje ważnym ogniwem międzynarodowych łańcuchów produkcji. Zdaniem autora problemem jest zbyt mała liczba rodzimych firm kontrolujących własne produkty, patenty i globalne marki.

  • Historia wpływa na współczesne zarządzanie. Esej łączy doświadczenia zaborów, PRL i transformacji po 1989 roku z kulturą podejmowania decyzji gospodarczych.

  • Niemcy i Szwajcaria stanowią punkty odniesienia. Autor zestawia polski model rozwoju z gospodarkami, które wykształciły liczne firmy o międzynarodowym znaczeniu.

  • Polskie inwestycje w małe reaktory jądrowe mogą być szansą. Kluczowe pytanie dotyczy tego, czy kapitałowe zaangażowanie polskich przedsiębiorców przełoży się również na rozwój krajowych kompetencji technologicznych.

 

W pierwszej części tej diagnozy była mowa o tym, co Polska wytwarza i do kogo to należy, oraz o Friedrichu Naumannie, który w 1915 roku zrozumiał, że Polaków nie trzeba germanizować, skoro wystarczy zmienić pojęcia, którymi opisują świat [1]. Część druga dotyczy pytania, które leży o piętro wyżej i jest dla pacjenta znacznie mniej wygodne: kto w Polsce podejmuje decyzje, które naprawdę zmieniają pozycję kraju, skąd biorą się ci, którzy powinni je podejmować, i dlaczego od tak dawna ich nie podejmują. Chodzi przy tym o suwerenność nie deklarowaną w przemówieniach, lecz realną, czyli o tę, od której zależy, co kraj produkuje i pod czyim znakiem to sprzedaje. Tytuł tego cyklu mówi o zmienionym postanowieniu dusz; tutaj trzeba pokazać, jak do tej zmiany doszło.

 

Suwerenność zaczyna się od decyzji

Polityka nie jest zarządzaniem wskaźnikami, choć w Polsce od trzydziestu lat coraz trudniej jedno od drugiego odróżnić. Polityka jest decyzją i gotowością do poniesienia jej konsekwencji, wszystko inne zaś jest administracją, czasem sprawną, czasem nie, ale zawsze tylko administracją. Decyzje, które realnie zmieniają pozycję kraju, mają tę nieprzyjemną właściwość, że ich skutki widać po latach, a nie w kwartale, w którym można by je pokazać na slajdzie, i że wymagają konsekwencji dłuższej niż jedna kadencja. Tego warunku polska polityka po 1989 roku prawie nigdy nie spełniała, bo znacznie łatwiej ogłosić tysiąc nowych miejsc pracy, niż dodać, że będą one polegały na składaniu cudzych części dokładnie tak długo, dopóki koszt pracy nie wzrośnie na tyle, by koncern przeniósł linię gdzie indziej. Naumann rozumiał tę zależność lepiej niż większość jego polskich czytelników. Region, który miał wejść w orbitę Mitteleuropy, nie potrzebował według niego okupanta, potrzebował natomiast elit, które same będą myślały w kategoriach ustalonych w jądrze i same uznają, że decyzje strategiczne zapadają gdzie indziej [1]. Państwo pozbawione ludzi zdolnych do własnej decyzji jest bowiem buforem bez względu na to, jaką flagę wywiesza na urzędach.

Czytaj również: Mitteleuropa. Miraż zamożności i niemiecka instrukcja obsługi Polski

Czytelnik może w tym miejscu zaprotestować, że Polacy potrafili przecież decydować, i będzie miał rację, tyle że tylko na krótko. W dwudziestoleciu międzywojennym warunek ten został na chwilę spełniony, a Polska przerwała łańcuch niemocy, który ciągnął się od upadku powstania listopadowego przez klęskę styczniowego aż po ostatnie lata zaborów. Każde z tych powstań kończyło się nie tylko klęską wojskową, lecz także ubytkiem ludzi: zabierało tych, którzy potrafili myśleć o państwie dłużej niż o własnym przetrwaniu, a zostawiało tych, którzy umieli przetrwać. Prof. Marek Jan Chodakiewicz, historyk z waszyngtońskiego Institute of World Politics, rozróżnia w swoich pracach elitę czynu, dumną i dynamiczną, od elity trwania, która potrafi przechować wartości, ale nie potrafi przełożyć ich na działanie [2]. Polska wchodziła w niepodległość z tkanką elit znacznie cieńszą, niż wymagało zadanie, a odbudowa takiej tkanki trwa dłużej niż jedno pokolenie, bo nawyku podejmowania decyzji, których owoce zbiorą dopiero następcy, nie da się wprowadzić zarządzeniem.

Międzywojnie stało się złotym oknem nie dlatego, że nagle pojawiły się zastępy ludzi gotowych budować, lecz dlatego, że Polska zaimportowała czynnik, którego sama nie zdążyła wytworzyć. Ludzie, którzy projektowali jej nowoczesność, rodzili się w zaborach, kształcili się często poza nimi i przywozili do kraju doświadczenie państw, w których decyzja podejmowana we własnym imieniu była czymś oczywistym. Ignacy Mościcki studiował w Rydze, a potem przez lata pracował w Szwajcarii, na uniwersytecie we Fryburgu; Eugeniusz Kwiatkowski i Kazimierz Bartel kształcili się między innymi w Monachium [3]. Ci ludzie nie nosili w sobie przekonania, że polskie państwo może jedynie przetrwać. Mieli jeszcze to piękne i niebezpieczne złudzenie, że można je zbudować. Ironia polegała na tym, że część tej odwagi przywieźli z jądra, które Naumann przeznaczał do kierowania regionem, i obrócili ją przeciwko jego projektowi: Gdynia i Centralny Okręg Przemysłowy były niczym innym jak odmową roli bufora. Okno trwało niespełna dwadzieścia lat i we wrześniu 1939 roku zostało zamknięte. Potem nie było już od kogo się nauczyć, że państwo może być narzędziem własnego projektu, a nie tylko ramą, w której się przeczekuje.

 

Dlaczego Polska zarządza cudzym kapitałem?

Z tego braku wynika coś, czego w Polsce zwykle nie łączy się z historią, choć jest z nią związane najściślej: sposób zarządzania. Amerykański management wyrósł z fabryk Forda i z organizacji General Motors, niemiecki z rodzinnych przedsiębiorstw Mittelstandu, koreański z czeboli, a japoński z warsztatu Sakichiego Toyody, który zaczynał od krosien, i z dziesięcioleci prób, zanim po wojnie Taiichi Ohno ukształtował to, co świat zna dziś jako system produkcyjny Toyoty. Każdy z tych systemów jest produktem własnej historii przemysłowej, a nie odwrotnie. Przegląd systematyczny czterdziestu trzech badań, opublikowany w 2024 roku w „Review of Managerial Science” przez zespół prof. Christine Mitter z Fachhochschule Salzburg, wykazał, że w zdecydowanej większości z nich kultura narodowa wpływa na systemy kontroli zarządczej [4]. Prof. Geert Hofstede ostrzegał zresztą już w 1993 roku, że teorie zarządzania są ograniczone kulturą, w której powstały, i że przenoszenie ich do innej kultury bez tej świadomości jest naiwnością [5].

W Polsce kolejność jest odwrotna. Najpierw jest brak własnego przemysłu, własnych marek i własnej myśli technicznej, a potem próba przeszczepienia cudzego systemu na grunt, w którym nie ma dla niego korzeni. Szkoły biznesu kopiują sylabusy z Harvardu, korporacje wprowadzają agile, KPI i OKR, a wszystko to przypomina sadzenie korony drzewa, którego korzenie zostały w Cambridge w stanie Massachusetts. Najlepiej widać to na przykładzie OKR, metody, którą dr Andy Grove wymyślił w latach siedemdziesiątych w Intelu, a John Doerr zaniósł pod koniec lat dziewięćdziesiątych do Google’a [6]. W Dolinie Krzemowej Objectives and Key Results są narzędziem bezlitosnym: cel ma sens tylko o tyle, o ile da się go zmierzyć wynikami, za które ktoś osobiście odpowiada. Przeszczepiona z amerykańskiej idei wolnorynkowej na europejską glebę socjaldemokratycznego dobrobytu, obficie okraszoną socjalem i przekonaniem, że odpowiedzialność jest pojęciem zbiorowym, metoda gubi po drodze drugą połowę nazwy. Po kwartalnym warsztacie, kawie i dwóch tablicach z karteczkami zostaje sam Objective – ładnie sformułowany, wspólnie uzgodniony i do niczego nie zobowiązujący – a Key Results ktoś obiecał uzupełnić w przyszłym kwartale.

Nie chodzi przy tym o ludzi, bo polscy menedżerowie należą do najlepiej wykształconych i najbardziej pracowitych w Europie, lecz o miejsce, w którym zapadają decyzje. W typowej filii zagranicznego koncernu odpowiedzi na trzy podstawowe pytania – jaki produkt, w jakim kraju i po jakiej cenie – zapadają w Tuluzie, w Stuttgarcie albo w Connecticut, zanim w Warszawie ktokolwiek zacznie o nich rozmawiać. Lokalnemu zarządowi zostaje wykonanie: sprawne, mierzone i rozliczane co kwartał, ale zawsze wykonanie cudzego planu. To samo spotkanie, które w centrali jest narzędziem decyzji, w filii staje się narzędziem raportowania, i nie jest to różnica słów, lecz rzeczy. Zarządzanie nie jest bowiem narzędziem, które nakłada się na kulturę; jest jej produktem. Polska kultura organizacyjna wytwarza więc przede wszystkim zarządzanie cudzym, a słownik korporacyjny, którym się przy tym posługuje, jest najczystszą współczesną postacią tego, co prof. Grzegorz Kucharczyk nazwał we wstępie do polskiego wydania Naumanna wytworzonym gdzie indziej kodem kulturowym [1].

 

PRL i przerwana ciągłość polskich elit

Po 1945 roku Polska nie odzyskała państwa w tym sensie, w jakim używa się tego słowa w tej diagnozie. Odzyskała terytorium, przesunięte zresztą o kilkaset kilometrów na zachód, oraz administrację, ale nie mechanizm, w którym państwo jest narzędziem własnej woli. Władza przyszła z Moskwy i przyniosła logikę, która wykluczała suwerenność gospodarczą już na poziomie definicji: plan nie był polski, a decyzje, które naprawdę miały znaczenie, nie zapadały w Warszawie. Naumann chciał, by region myślał kategoriami Berlina; historia sprawiła, że przez pół wieku myślał kategoriami Moskwy, co dla samego mechanizmu zależności okazało się różnicą mniejszą, niż chcieliby obaj.

Nie znaczy to, że Polacy przestali myśleć. Ruch racjonalizatorski w PRL był masowy i realny, a prof. Tadeusz Kotarbiński stworzył prakseologię, ogólną teorię sprawnego działania, wyłożoną w 1955 roku w „Traktacie o dobrej robocie”, jeden z nielicznych rodzimych wkładów w myśl organizacyjną, znany także poza Polską [7]. Racjonalizator mógł jednak usprawnić wykonanie, ale nie mógł zmienić celu, bo cel ustalano gdzie indziej. System oceniał dyrekcje nie za rentowność, lecz za wykonanie planu, więc ilość rosła, a efektywność spadała. Bilans jest bezlitosny: według danych przytoczonych przy okazji książki prof. Janusza Kalińskiego „Gospodarka w PRL” udział Polski w produkcie światowym spadł z 1,13 procent w 1950 roku do 0,81 procent w 1989 [8]. Kaliński, historyk gospodarki ze Szkoły Głównej Handlowej, za główne źródło tego upadku uznaje prymat przesłanek politycznych w kierowaniu gospodarką i trzymanie się dogmatów oderwanych od rzeczywistości [8].

Jeśli przyłożyć do tych lat rozróżnienie prof. Chodakiewicza, nabiera ono okrutnej precyzji [2]. Elita czynu zginęła w walce, została wymordowana albo znalazła się na emigracji; w kraju pozostała elita trwania, zdolna do przechowania wartości, ale nie do dynamicznego działania. Po wojnie nie było już nikogo, kto pamiętałby, jak wygląda decyzja podejmowana we własnym imieniu. Była kadra wykonawcza. Kręgosłupy, które w dwudziestoleciu na chwilę się wyprostowały, zostały złamane ponownie, tym razem nie przez okupanta, lecz przez brak ciągłości. Pokolenie, które wchodziło w dorosłość w PRL, miało plan i instrukcję, a między instrukcją a projektem jest różnica, której nie da się nadrobić żadną liczbą wniosków racjonalizatorskich.

 

Transformacja po 1989 roku i pedagogika wstydu

Czytelnik spodziewa się zapewne, że rok 1989 był momentem, w którym tę ciągłość można było odbudować. Mógł nim być. Nie był, a powód tego jest mniej ekonomiczny, niż chcieliby ekonomiści. Od lat osiemdziesiątych, a zwłaszcza po Okrągłym Stole, utrwalał się w Polsce sposób mówienia o sobie, który w polskiej debacie nazywa się pedagogiką wstydu: przekonanie, że wszystko, co polskie, wymaga rozliczenia, a wszystko, co zachodnie, jest wzorcem. Część dawnej nomenklatury zamieniła czerwone krawaty na niebieskie, ale język, którym opisywano gospodarkę, pozostał językiem zależności, tyle że zależności od innego centrum. Transformacja była możliwa w takim kształcie nie dlatego, że Polacy nagle odkryli wolny rynek, lecz dlatego, że elita, która miała ją przeprowadzić, nie wierzyła już, że polski przemysł i polskie instytucje zasługują na obronę.

Najlepiej widać to w sektorze, który w każdej gospodarce jest układem krwionośnym decyzji: w bankowości. Pekao trafił w 1999 roku do włoskiego UniCredit, Bank Handlowy w 2001 roku do amerykańskiego Citigroup, a kolejne banki do kolejnych grup zagranicznych, przy czym sprzedaż przedstawiano jako dowód dojrzałości, nie jako rezygnację. W 2008 roku, według danych Komisji Nadzoru Finansowego, krajowy kapitał kontrolował zaledwie 28 procent aktywów polskiego sektora bankowego; pozostałe 72 procent należało do inwestorów zagranicznych [9]. Kraj, który oddaje banki, oddaje decyzję o tym, komu i na jakich warunkach udzielić kredytu, a więc o tym, która firma urośnie, a która zostanie poddostawcą. Polski kapitał przekroczył w bankowości połowę aktywów dopiero w 2017 roku, i to wysiłkiem państwa, które wcześniej uznało tę połowę za zbędną [9]. Suwerenności gospodarczej nikt Polsce nie odebrał traktatem. Oddano ją z braku woli, by ją utrzymać.

Dr Boris Buden, chorwacki filozof i teoretyk kultury, w książce wydanej po polsku jako „Strefa przejścia. O końcu postkomunizmu” pokazuje, że podstawowym idiomem transformacji w Europie Środkowo-Wschodniej był idiom pedagogiczny: społeczeństwa, które same obaliły komunizm, potraktowano jak dzieci, które dopiero trzeba nauczyć demokracji, a Zachód przyjął rolę nauczyciela [10]. Polska nie miała być partnerem Europy, lecz jej pracą domową. Frantz Fanon, lekarz psychiatra, opisał w „Czarnej skórze, białych maskach” mechanizm, w którym podporządkowany przyswaja spojrzenie silniejszego i zaczyna oceniać siebie jego kategoriami [11]. W polskim wydaniu elita transformacji przyswoiła spojrzenie Brukseli i zaczęła oceniać własny kraj tak, jak nauczyciel ocenia ucznia, który nie odrobił lekcji. Analogia ma swoje granice, bo Polska nie była kolonią w sensie, w jakim pisał o niej Fanon, ale mechanizm internalizacji działa także bez kolonialnej administracji.

I tu projekt Naumanna dochodzi do swojego najdoskonalszego wykonania, choć bez jego udziału i bez niemieckiego planu. Naumann zakładał, że wystarczy zmienić pojęcia, a resztę Polacy powiedzą sobie sami [1]. Pedagogika wstydu jest właśnie tym: Polacy powiedzieli sobie sami, że własne decyzje są podejrzane, a cudze rozsądne. Na tym polega zmienione postanowienie dusz z tytułu tego cyklu – nie na tym, że ktoś Polakom coś narzucił, lecz na tym, że sami zmienili zdanie o tym, co wolno im chcieć. Skutek jest subtelny i właśnie dlatego trwały. Postawa propaństwowa, czyli gotowość do działania dla dobra wspólnego i do budowania czegoś, co przetrwa pokolenia, stała się podejrzana. Nie dlatego, że jest zła, lecz dlatego, że w dominującej narracji kojarzy się z ciemnogrodem, z homo sovieticus i ze wszystkim, co należało zostawić za sobą. W ten sposób kraj, który najbardziej potrzebował ludzi gotowych budować na dekady, nauczył się ich wstydzić.

 

Dlaczego polskie firmy wybierają bezpieczeństwo zamiast ekspansji?

Skutki tej lekcji widać najwyraźniej tam, gdzie powinien rosnąć polski kapitał, czyli w firmach prywatnych. Logika, która w wielu z nich dominuje, nazywa się w potocznym języku „tu i teraz”, a w języku ekonomii oznacza minimalizację ryzyka inwestycyjnego na rzecz stabilnego dochodu, okupioną rezygnacją ze wzrostu technologicznego. Lepiej mieć pewną marżę na podwykonawstwie niż niepewną przyszłość własnego produktu; lepiej kupić kolejną maszynę do realizacji cudzego zamówienia niż zatrudnić dziesięciu inżynierów, którzy przez pięć lat będą projektować coś, co może się nie udać. W krótkim okresie jest to decyzja racjonalna. W długim jest to decyzja o pozostaniu poddostawcą.

Niemiecki Mittelstand działa według innej arytmetyki. Według badań ZEW Mannheim dla Stiftung Familienunternehmen firmy rodzinne stanowią w Niemczech 88 procent prywatnych przedsiębiorstw i dają pracę 58 procentom zatrudnionych w sektorze prywatnym [12]. Ich właściciele liczą odpowiedzialność nie w etatach, lecz w rodzinach, bo za każdym etatem stoi rodzina, i to często w miasteczku, w którym wszyscy się znają. Firma ma trwać dłużej niż pokolenie właściciela, a horyzont piętnastu czy dwudziestu lat nie jest wyjątkiem, lecz normą. Z tej arytmetyki wyrosło zjawisko, które prof. Hermann Simon nazwał „ukrytymi czempionami”: średnie, nieznane szerszej publiczności firmy, które są światowymi liderami w wąskich niszach. Według Instytutu Gospodarki Niemieckiej (IW) w 2020 roku Niemcy miały ich niemal 1600, czyli blisko połowę z około 3400 na świecie [13]. Badanie CEEMAN z 2019 roku, prowadzone wprawdzie według innej metodologii, doliczyło się w Polsce jedenastu takich firm – i było to najwięcej spośród dwudziestu dwóch badanych krajów regionu [14].

Stihl i Solaris. Dwie drogi rozwoju firm

Proszę porównać dwa życiorysy. Stihl, producent pił łańcuchowych, założony w 1926 roku przez Andreasa Stihla, pozostaje firmą rodzinną i od prawie stu lat sam decyduje o tym, co i gdzie projektuje. Solaris, polski producent autobusów założony w 1996 roku przez Krzysztofa i Solange Olszewskich, w ciągu dwudziestu lat zbudował markę rozpoznawalną w całej Europie, co samo w sobie było wyczynem rzadkim jak na polskie warunki, a w 2018 roku przeszedł w ręce hiszpańskiego koncernu CAF za nieco ponad 300 milionów euro [15]. Nie ma w tym nic nagannego; właściciele mieli pełne prawo sprzedać to, co zbudowali. Jest w tym natomiast wzór: polska marka, gdy wreszcie powstaje, częściej zostaje sprzedana, niż przekazana następnemu pokoleniu. Według Instytutu Biznesu Rodzinnego sukcesja udaje się w Polsce mniej więcej w co trzeciej firmie rodzinnej, a do trzeciego pokolenia dochodzi zaledwie około piętnastu procent [16].

Brak polskich marek nie jest więc przypadkiem rynkowym. Jest rachunkiem, którego nikt nie chciał zapłacić, bo kto minimalizuje ryzyko w każdym cyklu, ten nie buduje znaku towarowego, który będzie coś wart za dwadzieścia lat. I tu koło się domyka. Bez pełnego łańcucha, który prowadzi od decyzji przez badania, patent, produkt i markę aż do marży, nie ma z czego wyrosnąć własny sposób zarządzania. Zostaje obsługa cudzego, wykonywana sprawnie, w dobrym angielskim i z prezentacją w odpowiednim szablonie. Naumann przewidywał dla regionu rolę dostawcy półproduktów [1]; nie przewidział tylko, że po stu latach dostawca sam uzna tę rolę za rozsądną strategię zarządzania ryzykiem.

 

Polska wśród największych gospodarek. Gdzie są globalne marki?

Wszystko to dzieje się w kraju, który według własnych polityków właśnie wszedł do pierwszej dwudziestki największych gospodarek świata. W lipcu 2025 roku premier Donald Tusk ogłosił, że Polska staje się dwudziestą gospodarką świata, a jej PKB przekracza symboliczny bilion dolarów [17], i hasło to wraca od tamtej pory w przemówieniach, na konferencjach i w wieczornych serwisach informacyjnych z regularnością, którą zwykło się – zresztą bez solidnego źródła – przypisywać szkole Goebbelsa: wystarczy coś powtarzać dostatecznie często, by stało się oczywistością. Ironia polega na tym, że tym razem nie trzeba nawet kłamać, wystarczy nie dopowiadać. Według kwietniowych danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego z 2026 roku polski PKB wyniósł w 2025 roku 1,036 biliona dolarów, nieco mniej niż szwajcarski, więc Polska pozostaje tuż za pierwszą dwudziestką, a awans ma nastąpić, według prognoz, około 2028 roku [18]. Różnica jest kosmetyczna i nikt rozsądny nie będzie się o nią spierał. Znacznie ciekawsze jest to, z kim Polska naprawdę się ściga.

Szwajcaria, z dziewięcioma milionami mieszkańców, ma gospodarkę tej samej wielkości co blisko czterdziestomilionowa Polska. Ma także jedenaście firm na liście Fortune Global 500 z 2024 roku [19] i dwanaście spółek wśród pięciuset najwyżej wycenianych firm świata według zestawienia EY na koniec 2025 roku: Roche, Novartis, Nestlé, UBS, ABB, Richemont, Chubb, Zurich, Glencore, Holcim, Swiss Re i Lonzę [20]. Polska ma w Fortune Global 500 jedną spółkę, Orlen, kontrolowany przez Skarb Państwa [19], a w rankingu najcenniejszych marek świata Brand Finance nie ma żadnej. Nie dzieje się tak z braku głów. W badaniu PISA z 2022 roku polscy piętnastolatkowie uzyskali w matematyce 489 punktów, a spośród krajów Unii Europejskiej lepszy wynik osiągnęli tylko uczniowie z Estonii [21]. Kraj o jednym z największych kapitałów intelektualnych w Europie i o gospodarce wielkości szwajcarskiej nie ma ani jednej prywatnej firmy w światowej pięćsetce. To jest paradoks, który powinien otwierać każdy wieczorny dziennik, a nie pojawia się w żadnym.

Dlaczego się nie pojawia? Bo nikomu się to nie opłaca. Rząd chwali się PKB, bo PKB rośnie. Opozycja nabiera wody w usta, bo trudno atakować kraj, w którym bezrobocie wynosi według Eurostatu 3,2 procent i jest, razem z czeskim i bułgarskim, najniższe w Unii Europejskiej [22]. Obie strony sporu, który na co dzień wydaje się nieprzejednany, w tej jednej sprawie zgadzają się bez słowa: miarą sukcesu jest wielkość, a nie własność, liczba, a nie znak towarowy. Naumann, który chciał, by region mierzył się kategoriami ustalonymi gdzie indziej, nie mógłby wymarzyć sobie lepszego konsensusu. Dwudziesta gospodarka świata bez własnych czempionów jest bowiem dokładnie tym, czym miała być Mitteleuropa dla swojego peryferium: dużą, sprawną, dobrze zorganizowaną halą, w której nikt nie pyta, czyje logo wisi nad bramą.

 

Polski kapitał inwestuje w małe reaktory jądrowe

Byłoby nieuczciwe zakończyć tę diagnozę bez przypadku, który jej przeczy, a przynajmniej próbuje przeczyć. Jesienią 2026 roku grupa polskich przedsiębiorców – Rafał Brzoska z InPostu, Krzysztof Pawiński z Maspeksu, Dariusz Gałęzewski z Oshee, Mati Staniszewski z ElevenLabs i kilku innych – zadeklarowała około 500 milionów złotych na projekt małych reaktorów modułowych BWRX-300, rozwijany przez Synthos Green Energy Michała Sołowowa [23][24]. W tej samej rundzie finansowania 100 milionów euro zainwestowała amerykańska GE Vernova, a inwestorzy zagraniczni łącznie około 1,35 miliarda złotych [23][24]. Wspólna spółka Orlenu i Synthosu, Orlen Synthos Green Energy, dysponuje decyzjami zasadniczymi dla 24 reaktorów w sześciu lokalizacjach, wydanymi w grudniu 2023 roku [25]. Po raz pierwszy od bardzo dawna polski kapitał nie czeka na inwestora z zewnątrz, lecz zaprasza go do projektu, który sam prowadzi, i bierze na siebie ryzyko, którego logika „tu i teraz” kazałaby unikać.

Zryw nie jest jednak planem. Pierwsza faza może działać jak zapalnik, podobnie jak w latach trzydziestych Toyota rozbierała na części amerykańskie samochody, zanim zbudowała własny system. Pytanie brzmi, czy z tego zapalnika powstanie długoterminowy plan przeniesienia do Polski punktu ciężkości kompetencji: własnej własności intelektualnej, powiązań z instytutami badawczymi i firmami produkcyjnymi, udziału w europejskich procesach licencjonowania. Technologia BWRX-300 należy bowiem do GE Vernova Hitachi, a projekt, który ma być polskim zrywem, opiera się na cudzym patencie, co samo w sobie nie jest grzechem, pod warunkiem że jest etapem, a nie stanem docelowym.

Rzadko pozwalam sobie na życzenia, ale tym razem zrobię wyjątek. Życzę Inwestorom, by z tego zrywu wykuli plan długoterminowego rozwoju: plan, w którym strategiczny pre-development, badania i rozwój, a w końcu także produkcja kluczowych komponentów przeniosą się kiedyś do Polski. Dopiero wtedy polski kapitał przestanie finansować cudzy patent, a zacznie budować własny łańcuch, od pomysłu przez licencję aż po markę. Byłby to chyba pierwszy od czasów Kwiatkowskiego przypadek, w którym Polska nie tylko płaci za technologię, lecz ją sobie przyswaja – i pierwszy od stu lat, w którym instrukcja Naumanna zostałaby nie tyle obalona, ile po prostu przestałaby obowiązywać.

Jak państwo powinno wspierać strategiczne inwestycje?

I tu dochodzi się do sedna. Każdy biznes strategiczny wymaga parasola państwa, a kapitał, który zamiast parasola ma nad sobą sito, i to sito obsługujące cudze interesy, nigdy się nie przebije. Polski przypadek ma przy tym swoją gorzką ironię: jedynym miejscem, w którym państwo weszło w ten projekt, była spółka z Orlenem, a sam Sołowow powiedział jesienią 2026 roku, że żałuje, iż w ogóle się z Orlenem związał, bo przez to projekt stał się sprawą polityczną [24][26]. Parasol, który przecieka polityką, chroni gorzej niż żaden. Historia dopisała do tej metafory puentę, której nie wymyśliłby żaden eseista: 22 października 2026 roku Orlen i Synthos Green Energy podpisały porozumienie, które same nazwały parasolowym. Orlen uzyskał w nim bezpośrednie prawa licencyjne do technologii BWRX-300 oraz rolę wiodącego inwestora i kontrolę nad elektrownią we Włocławku [27]. Parasol rozpięto więc wreszcie, tyle że nad udziałami i nad strukturą właścicielską, a licencja, którą państwowy koncern tak twardo wywalczył, pozostaje licencją na cudzy patent. Spór toczył się o to, kto z polskich partnerów będzie trzymał rączkę, a nie o to, czyja tkanina chroni przed deszczem. A nawet szczelny parasol chroni tylko tych, którzy już chcą budować; woli budowania nie tworzy.

 Czy Polska potrafi budować własne technologie?

Wraca więc to, o czym była mowa przy pedagogice wstydu. Żeby zamożny człowiek powiedział: zarobiłem, moim dzieciom niczego nie zabraknie, teraz buduję dla kraju, musi najpierw uwierzyć, że kraj jest czymś wartym budowania. Pedagogika wstydu odbiera mu tę wiarę, nie wprost, lecz przez ton, bo każde odwołanie do polskości w sferze publicznej brzmi albo jak obrona, albo jak zarzut. Nie ma tonu neutralnego. Nie ma tonu budowlanego. Jest tylko ton rozliczeniowy.

Parasol bez misji jest tylko zadaszeniem, a misja bez parasola jest zaproszeniem do strzału. Polska ma dziś, w najlepszym razie, jedno z dwojga. Naumann nie potrzebował jej przekonywać, że nie warto mieć obu; wystarczyło poczekać, aż przekona się sama. Porozumienie parasolowe rozstrzygnęło, kto będzie właścicielem. Nie rozstrzygnęło, czyja będzie wiedza. A właśnie ta druga decyzja jest dokładnie tą, o której była mowa na początku – i jak dotąd nikt jej nie podjął.


Źródła

  • [1] F. Naumann, Mitteleuropa, Berlin 1915; wyd. pol. Mitteleuropa – nowy porządek w sercu Europy, Instytut Pileckiego, Warszawa 2022, ze wstępem G. Kucharczyka.
  • [2] M. J. Chodakiewicz, Ciemnogród? O prawicy i lewicy, Warszawa 1996; tenże, Między Wisłą a Potomakiem, Gdańsk: Patria Media 2012 (rozróżnienie „elity czynu” i „elity trwania”; omówienie w recenzji, „Politeja”).
  • [3] Biogramy I. Mościckiego i K. Bartla (Wikipedia).
  • [4] C. Mitter, M. Kuttner, C. Duller, P. Sommerauer, „Does national culture impact management control systems? A systematic literature review”, Review of Managerial Science 18(1), 2024, s. 209–257, doi:10.1007/s11846-023-00661-w.
  • [5] G. Hofstede, „Cultural constraints in management theories”, Academy of Management Executive 7(1), 1993, s. 81–94.
  • [6] J. Doerr, Measure What Matters, New York: Portfolio 2018.
  • [7] T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Wrocław: Ossolineum 1955.
  • [8] J. Kaliński, Gospodarka w PRL, Warszawa: IPN 2012; PAP/Forsal.pl, „W PRL gospodarka została sprowadzona na manowce”, 24.05.2012.
  • [9] Forsal.pl, „Repolonizacja banków. Udział krajowego kapitału przekracza już 50 proc.”, 29.07.2019 (dane KNF).
  • [10] B. Buden, Strefa przejścia. O końcu postkomunizmu, przeł. M. Sutowski, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2012.
  • [11] F. Fanon, Czarna skóra, białe maski, przeł. U. Kropiwiec, Warszawa: Karakter 2020.
  • [12] ZEW Mannheim / Stiftung Familienunternehmen, Die volkswirtschaftliche Bedeutung der Familienunternehmen, wyd. 7, 2025.
  • [13] Institut der deutschen Wirtschaft, iwd 20/2022 (Hidden Champions, dane za 2020 r.; wywiad z H. Simonem).
  • [14] Emerging Europe, „Hidden champions unearthed in Poland, Belarus, Serbia and Slovenia”, 14.10.2019 (badanie CEEMAN/IEDC-Bled).
  • [15] Railway Journal, „CAF to acquire bus and LRV manufacturer Solaris”, 3.07.2018.
  • [16] Bank.pl, „Prawie 36% firm w Polsce w obliczu rewolucji majątkowej”, 27.03.2017 (dane Instytutu Biznesu Rodzinnego).
  • [17] OKO.press, „Polska 20. gospodarką świata?”, 25.07.2025.
  • [18] Notes from Poland, „Poland has not joined world’s top 20 economies, new IMF figures show”, 16.04.2026 (MFW, World Economic Outlook, kwiecień 2026).
  • [19] Fortune Global 500 2024 (Szwajcaria: 11 spółek; Polska: Orlen), za: Wikipedia, „List of Swiss companies by revenue” i „List of largest Polish companies”.
  • [20] EY Schweiz, komunikat z 12.01.2026 (Global Top 500 wg kapitalizacji, 12 spółek szwajcarskich).
  • [21] IBE, „PISA 2022 – wyniki”, komunikat.
  • [22] Forsal.pl, dane Eurostatu o bezrobociu za luty 2026, 2.04.2026.
  • [23] XYZ.pl, „Atomowy sojusz polskich miliarderów…”, 30.09.2026.
  • [24] Rzeczpospolita (energia.rp.pl), „Milionerzy inwestują w mały atom…” oraz „500 mln zł od polskiego biznesu. Sołowow: Żałuję współpracy z Orlenem”, 1.10.2026.
  • [25] World Nuclear News, „Six SMR power plants approved in Poland”, 8.12.2023.
  • [26] WNP.pl, „Michał Sołowow o małym atomie: żałuję, że zrobiłem to z Orlenem”, 1.10.2026.
  • [27] WNP.pl, „Przełom w wielomiesięcznych rozmowach. Jest rozstrzygnięcie ws. atomowej spółki Orlenu i Synthosu”, 22.10.2026.

 

[Autor - Anonimowy Niemiec, jest autentycznym i świetnie wykształconym Niemcem, który przyjął polskie obywatelstwo, mieszka i w Niemczech i w Polsce, ale ze względów osobistych i zawodowych pragnie zachować anonimowość. Nazwisko znane redakcji]

[Tytuł, lead, sekcje "Co musisz wiedzieć", "Czym jest suwerenność gospodarcza?", "Dlaczego wzrost PKB nie oznacza automatycznie niezależności gospodarczej?" i śródtytuły od Redakcji]

 

Czym jest suwerenność gospodarcza?

Suwerenność gospodarcza oznacza zdolność państwa i działających w nim przedsiębiorstw do podejmowania strategicznych decyzji dotyczących inwestycji, produkcji, technologii i rozwoju. Nie wymaga całkowitej samowystarczalności ani wyeliminowania zagranicznego kapitału. Jej istotnym wymiarem jest natomiast możliwość tworzenia i kontrolowania własności intelektualnej, rozwijania krajowych kompetencji oraz zachowania wpływu na kluczowe sektory gospodarki.

 

Dlaczego wzrost PKB nie oznacza automatycznie niezależności gospodarczej?

Produkt krajowy brutto mierzy wartość produkcji wytworzonej na terytorium kraju, ale sam nie pokazuje, kto kontroluje przedsiębiorstwa, gdzie zapadają decyzje strategiczne ani do kogo należą technologie i marki. Dlatego ocenę suwerenności gospodarczej warto uzupełniać o strukturę własności, nakłady na badania i rozwój, własność intelektualną oraz pozycję rodzimych firm w międzynarodowych łańcuchach wartości.

Komentarzy: 0
Data publikacji: 16.11.2026 21:47
Źródło: MFW/ KNF/ Eurostat/ OECD/ ZEW Mannheim/ EY/ Fortune/ GE Vernova/ Orlen