85. rocznica pogromów lwowskich. "Dla nas, Żydów, to było straszne ukraińskie święto"

Pogromy lwowskie

Alma Heczkowa (polska mieszkanka Lwowa, autorka pamiętnika):

"Wypadki rozgrywające się na ulicach miasta były tak zaskakujące, tak niepojęte, że w tym tłumie ludzi szłam jak manekin. Jak można zaszeregować taki obraz? W krzakach leżał zabity koń, a wokół niego grupa Żydów oraz dwóch wrzeszczących Ukraińców w niemieckich mundurach. Jeden z Żydów trzymał ogon koński podniesiony do góry, a inni Żydzi, ustawieni w kolejce, podchodzili i całowali konia w odbytnicę. Nie zapomnę tego widoku, nie mogłam na to patrzeć. Poszłam przed siebie. Ulicą Jagiellońską szła młoda Żydówka z rozwianym włosem, w oczach obłęd i ten śmiech, straszny śmiech. W chwilę później przed kinem „Marysieńka" słyszę głos z bramy, koło której przechodziłam: chody siuda tytej!" Nie wiedziałam, do kogo odnoszą się słowa, oglądnęłam się. Byłam sama. W bramie stał Ukrainiec w mundurze niemieckim i mówi do mnie:

- „ty jesteś Żydówka"

- odpowiedziałam - "co panu przyszło do głowy"

- "masz kręcone włosy!"

- "przecież to jest trwała ondulacja"

- "no to idź!"

Odpowiadając, nie miałam nawet czasu, aby się zastanawiać, o co mu chodzi. Czy ja się wówczas przestraszyłam? Chyba jeszcze nie, bo nie zdawałam sobie sprawy z tego, o co mu chodzi.

(...)

Kiedy szłam wśród tłumu, ulicą Legionów w kierunku Teatru Wielkiego, zobaczyłam żydowskie małżeństwo w średnim wieku, z córką. Cała trójka trzymała się za ręce, a za nimi Ukrainiec w niemieckim mundurze pałką bił ich kolejno po głowie, tam i z powrotem. Dlaczego on ich bije? Nic z tego nie rozumiem. Żołnierz nie wstydzi się coś takiego robić? W głowie waliło mi tylko jedno słowo, „dlaczego"?

(...)

Sceny, jakie rozgrywały się przed naszymi oczami były makabryczne. Przed główną bramą wejściową na teren więzienia ustawili się Niemcy w podwójny szpaler. W tym „korytarzu", wywlekani z domów biegli Żydzi trzymając ręce nad głowami. Bito ich pałkami niemiłosiernie, gdzie popadło. Przed samą bramą kazano im czołgać się na kolanach, nie zaprzestając katowania. Pokrwawieni, zmasakrowani, już na stojąco wpadali do bramy."

„To, czego byliśmy mimowolnymi świadkami przechodziło wszelkie pojęcie o człowieczeństwie. (...) Z bocznych uliczek milicjanci ukraińscy doprowadzali wciąż nowe grupy Żydów. Popychano ich, bito czym popadło, kopano. (...) Najstraszniejszy był jednak tłum gapiów, rekrutujący się z tzw. mętów społecznych. Ten tłum ryczał ze śmiechu, wył, klaskał w dłonie, gdy jakaś ofiara padała z zakrwawioną twarzą na bruk”.

Nieznany świadek (relacja z archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego):

„W nocy ludzie spali w piwnicach, bojąc się każdego szmeru. Od pierwszych dni uzbrojone bandy petlurowców zaczęły urządzać Żydom pogromy [...] na innych ulicach również wdzierano się do żydowskich mieszkań i wyciągano stamtąd wszystkich, których zastano. Ten, którego zabrano z mieszkania, już nigdy nie ujrzał światła dnia”.

Gene Gutowski, wówczas nastolatek, wiele dekad później producent filmów Romana Polańskiego:

"Rozwścieczony tłum, złożony głównie z Ukraińców, noszących na rękach niebiesko-żółte opaski, nadal wyładowywał furię na bezbronnych kobietach i mężczyznach, bijąc ich metalowymi prętami i siekierami. Niemieccy żołnierze i esesmani biernie śledzili przebieg wydarzeń. Wszędzie leżały zakrwawione ciała rannych, zabitych i umierających. 

(...) 

Widziałem mężczyzn, głównie ortodoksyjnych Żydów z brodami i pejsami, zasłaniających głowy rękami, aby uchronić je przed ciosami. Widziałem młode matki usiłujące osłonić martwe już ciała dzieci. Tłum rozwścieczonych morderców wykrzykiwał wulgarne obelgi, powtarzane przez zachwyconych widzów."

Janina Hescheles (wówczas 10-letnia dziewczynka, ukrywana we Lwowie).

„Zaczęli walić do bramy. Przyszli Ukraińcy z żółto-niebieskimi opaskami. Kazali wszystkim Żydom wyjść na podwórze. (...) Zaczęli nas bić. Jeden z nich uderzył mamę w twarz, aż upadła. Potem pędzili nas ulicami. Ludzie stali na chodnikach i śmiali się, rzucali w nas kamieniami. Krzyczeli: »Oto wasi obrońcy, bolszewicy!«”

Tamara Branitsky (młoda Żydówka ze Lwowa):

„Złapali mnie na ulicy Kopernika. Milicjant ukraiński popchnął mnie w stronę grupy innych kobiet. Kazano nam na kolanach szorować bruki własnymi ubraniami, a tłum dookoła szalał z radości. Kopali nas, pluli na nas. Starsze kobiety mdlały, a wtedy bito je jeszcze mocniej, krzycząc, że udają. Niemieccy żołnierze stali obok, robili zdjęcia i śmiali się razem z tłuszczą”.

Rózia Wagner (ukrywająca się w mieszkaniu):

„Siedzieliśmy wciśnięci w najciemniejszy kąt pokoju, nie odważając się nawet głośniej odetchnąć. Przez okno widać było puste ulice, na których od czasu do czasu słychać było tylko przeraźliwe krzyki łapanych ludzi. Baliśmy się wyjść choćby po wodę. Dla nas, Żydów, to było straszne »ukraińskie święto«, czas całkowitej bezkarności morderców”. 

Maria Grabska (polska mieszkanka Lwowa):

„Najbardziej przerażające było to, że ci ludzie, którzy jeszcze parę dni temu żyli obok siebie jako sąsiedzi, nagle stracili ludzkie oblicze. Widziałam, jak młodzi chłopcy, lwowskie batiary i ukraińscy wyrostkowie, ciągnęli za brodę starego ortodoksyjnego Żyda. Kopali go jak piłkę, a wokół stały kobiety z dziećmi na rękach, przyglądając się temu jak darmowemu widowisku w cyrku”.

 

Lwowski uchodźca (z archiwum grupy „Oneg Szabat” pod kierownictwem Emanuela Ringelbluma):

 

„Milicja ukraińska chodziła z gotowymi listami od domu do domu. Oficjalnym pretekstem było poszukiwanie ukrytych komunistów lub zmuszanie do pracy przy oczyszczaniu więzień z trupów po bolszewikach. W rzeczywistości brano każdego, kto wyglądał na Żyda. Ludzi wyprowadzano w bieliźnie, tak jak stali. Na podwórzach kamienic dochodziło do dantejskich scen, gdzie sąsiedzi sami wskazywali milicjantom, pod którym numerem mieszkają Żydzi”. 

Polka, Kazimiera Poraj w dzienniku pod datą 1 lipca 1941 r.:

„To, co widziałam dzisiaj na rynku, to można było chyba zobaczyć tylko w czasach starożytnych; może tak postępowali dzicy ludzie! 

(...) Stałam na rogu ulicy Halickiej i rynku, patrzyłam jak Niemcy męczą i znęcają się nad biedną ludnością. Kazali ludziom zamiatać plac ubraniami, tym, co kto miał na sobie: bluzkami, sukienkami, a nawet kapeluszami. Niemcy postawili dwa ręczne wózki, jeden na rogu ulicy Krakowskiej, drugi od ul. Halickiej. Ludzie od ul. Krakowskiej musieli nosić pobite szkło gołymi rękami do wózka [na] ulicy Halickiej a od Halickiej do Krakowskiej. Odbywało się to pod razami pałek i drutów elektrycznych. Droga od ulicy Halickiej do Krakowskiej była oblana krwią płynącą z rąk ludzkich. Stałam przylepiona do muru i hamowałam nawet oddech. A ze wszystkich stron dochodziły okrzyki i docinki ukraińskich nacjonalistów, hitlerowskich lokai, pod adresem biednej ludności. Gdy już wszystko szkło zostało zebrane przez tych nieszczęśliwych ludzi, wówczas podeszli dwaj ukraińscy SS-owcy i wywrócili wózki na obu rogach. Od ulicy Halickiej (jak raz przede mną) przy wózku stała staruszka około 70 lat. Gdy wózek wywrócono, staruszka uklękła zdejmując z głowy białą chusteczkę, by szkło pozbierać do chusteczki, a potem wysypać na wózek, przy czym pokazała oprawcom skrwawione dłonie. A gdy nachyliła się, by wziąć szkło do rąk, jeden z oprawców podszedł z tyłu i kopnął ją tak mocno, że upadła twarzą i rękoma i na kupę szkła. Widocznie była już tak osłabiona, że nie mogła utrzymać się na kolanach. Inni «zamiatacze» podnieśli staruszkę, z jej twarzy ciekła krew. Na ten widok zerwałam się jak szalona, pobiegłam ulicą Halicką i coś krzyczałam, ale nie wiem co.

(...)

Banda Ukraińców i Niemców łapie piękną żydowską dziewczynę o długich, czarnych włosach. Napadają na nią jak dzikie zwierzęta, ciągną ją za włosy po kamiennym ulicznym bruku. Nieszczęsna dziewczyna krzyczy zdławionym głosem. Bandyci biją ją bestialsko, kopią po całym ciele. Strasznie zakrwawioną wloką do lokalu. Leży tam już wielu Żydów, starych, młodych, mężczyzn i kobiet. Wielu jest już martwych, inni błagają o litość, krzycząc «zastrzelcie nas», lecz zdziczali bandyci kopią nieszczęśników, biją kolbami karabinów i kijami. Wielu zabiją na miejscu. Część wywożą autami w nieznanym kierunku i tam rozstrzeliwują.

 

Po innych ulicach jeżdżą niemieckimi autami petlurowcy [w asyście] Niemców. Zatrzymują się obok żydowskich mieszkań i wyłapują młodych, czasem też starych ludzi; krzyczą, że biorą ich na roboty. W rzeczywistości wlecze się tych młodych ludzi do piwnic i tam są przez petlurowców straszliwie bici po głowach grubymi kijami, cały dzień bez przerwy. Kiedy nieszczęśnik omdlewa od razów, polewa się go zimną wodą, żeby otrzeźwiał, i bije dalej. Nieliczni uchodzą z życiem."

Kurt Lewin (syn lwowskiego rabina):

"Szczególnie bałem się elegancko ubranego człowieka w pięknej, wyszywanej koszuli. Bił on Żydów laską okutą żelazem. Z czasem zaczął uderzać tylko w głowy. Z każdym uderzeniem zdzierał pasy skóry. Niektórym ludziom wyłupiał oczy, wyrywał uszy. Gdy laska się złamała, natychmiast chwycił duży, zwęglony kawałek drewna (...)."

Dlaczego ta rocznica jest ważna?

• To przypomnienie jednej z największych zbrodni na ludności żydowskiej dokonanych na terenach II Rzeczypospolitej po rozpoczęciu niemieckiej okupacji. Pogromy lwowskie pozostają ważnym elementem historii Zagłady i pokazują, do jakich tragedii prowadzą propaganda, odpowiedzialność zbiorowa oraz nienawiść etniczna.
• Pamięć o pogromach pozostaje przedmiotem sporów historycznych i politycznych. Część środowisk historycznych oraz przedstawicieli polskich władz od lat zwraca uwagę, że współczesna polityka pamięci Ukrainy w ograniczonym stopniu podejmuje debatę o udziale części ukraińskich formacji i nacjonalistów w zbrodniach na ludności żydowskiej i polskiej podczas II wojny światowej. Temat ten pozostaje jednym z najtrudniejszych punktów dialogu polsko-ukraińskiego.
• Rzetelna pamięć historyczna ma znaczenie dla przyszłości relacji między narodami. Historycy podkreślają, że trwałe pojednanie wymaga nie tylko upamiętnienia własnych ofiar, ale również gotowości do otwartej rozmowy o trudnych kartach własnej historii, uznania odpowiedzialności sprawców oraz godnego upamiętnienia wszystkich ofiar, niezależnie od ich narodowości.