Co musisz wiedzieć
- Komisja LIBE chce, aby obywatele mieli jaśniejszy, sprawiedliwszy i bardziej proaktywny dostęp do dokumentów UE.
- Uważają, że unijnym instytucjom, w tym KE, brakuje przejrzystości.
- Z roku na rok rośnie liczba wniosków o udostępnienie dokumentów UE.
"Komisja LIBE właśnie przyjęła raport, którego jestem współautorką"
- poinformowała Wiśniewska.
"Wzywamy von der Leyen do zaprzestania traktowania Komisji Europejskiej jak prywatnego folwarku, w którym zataja się przed opinią publiczną ważne dokumenty i sposób wydawania unijnych pieniędzy. Nie ma zgody na potajemne zakupy miliardów szczepionek na Covid-19. Nie ma zgody na kasowanie SMS-ówz treścią negocjacji i ukrywanie kluczowych dokumentów. Nie ma zgody na mętne informowanie o finansowaniu miliardami euro ideologicznych NGO-sów promujących Zielony Ład, masową migracje i LGBT. Nie ma zgody na ukrywanie przed Europejczykami informacji o negocjacjach z Mercosur"
- wyliczała.
"Kolejna żółta kartka dla szefowej KE"
"To już kolejna żółta kartka dla von der Leyen ze strony Parlamentu Europejskiego - jedynej unijnej instytucji wybieranej demokratycznie"
- napisała Wiśniewska zauważając, że Ursula von der Leyen "już dawno powinna zejść z boiska".
Posłowie chcą, aby obywatele mieli jaśniejszy, sprawiedliwszy i bardziej proaktywny dostęp do dokumentów UE w celu wzmocnienia przejrzystości, odpowiedzialności i zaufania publicznego.
Sprawozdanie
We wtorek Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (LIBE) przyjęła sprawozdanie (72 głosami za, jednym głosem przeciw i jednym wstrzymującym się) w sprawie publicznego dostępu do dokumentów instytucji, organów, urzędów i agencji UE za lata 2022-2024. Raport ocenia jakość dostępu, identyfikuje luki w procesach wewnętrznych i przedstawia zalecenia mające na celu wzmocnienie przejrzystości, uczciwości, zaufania publicznego i demokracji. Posłowie twierdzą, że mogą one ustanowić nowoczesne podejście skoncentrowane na obywatelu, które sprawi, że ujawnienie informacji stanie się regułą, a tajemnica wyjątkiem. Posłowie podkreślają, że prawo dostępu do dokumentów jest podstawowym prawem każdego obywatela i że silne zaangażowanie na rzecz publicznego dostępu może wzmocnić odporność UE na zagraniczną ingerencję.
Instytucjom UE nadal brakuje przejrzystości
Posłowie do Parlamentu Europejskiego są zaniepokojeni niedociągnięciami we wdrażaniu zasad przejrzystości, które w niektórych przypadkach wydają się systemowe. Wskazują na odmowy oparte na słabym lub niespójnym rozumowaniu, częste stosowanie wyjątków i nierówne traktowanie podobnych wniosków we wszystkich instytucjach. Posłowie do Parlamentu Europejskiego ubolewają również nad brakiem proaktywnej publikacji i rejestracji dokumentów legislacyjnych i przygotowawczych, co uniemożliwia obywatelom poznanie, które dokumenty istnieją, oraz podważa ich prawo dostępu i możliwość sprawowania kontroli.
Instytucje UE nie wykonują zaleceń unijnego RPO
W sprawozdaniu podkreślono ponadto systematyczne opóźnienia, niewystarczające działania następcze w związku z zaleceniami Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, luki w przejrzystości we wrażliwych obszarach, takich jak negocjacje w sprawie umów międzynarodowych, postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wykonanie budżetu i rozmowy trójstronne, a także trudności w dostępie do dokumentów niektórych agencji UE (w tym Agencji UE ds. Azylu).
Posłowie do Parlamentu Europejskiego z zadowoleniem przyjmują niedawny wyrok TSUE w sprawie dostępu do dokumentów Komisji i wzywają wszystkie instytucje UE do proaktywnego przechowywania i rejestrowania dokumentów urzędowych, które mogłyby obejmować komunikację cyfrową i SMS-y, gdy dotyczą one spraw publicznych. Twierdzą, że usuwanie dokumentów, ponieważ zostały uznane za ‘krótkotrwałe, podważa zasady przejrzystości i dobrego zarządzania.
Konieczne jest wzmocnienie przejrzystości
Aby usprawnić wdrażanie zasad przejrzystości, posłowie do Parlamentu Europejskiego przedstawili szereg zaleceń, w tym:
- zapewnienie dostępnych i uczciwych procedur dostępu, z zindywidualizowanymi i dobrze uzasadnionymi reakcjami w przypadku odmowy, umożliwiając obywatelom skuteczne kwestionowanie decyzji;
- wezwanie Komisji do przeglądu zmienionych wewnętrznych przepisów dotyczących dostępu do dokumentów i zajęcia się kwestiami ich zgodności z prawem i orzecznictwem UE poprzez zaproponowanie ambitniejszych ram mających na celu unowocześnienie obecnych przepisów;
- wezwanie do silniejszej proaktywnej publikacji dokumentów, w tym dokumentów legislacyjnych oraz protokołów lub porządków obrad posiedzeń za zamkniętymi drzwiami;
- poprawa dostępu cyfrowego, przejrzystości i potencjału administracyjnego poprzez jaśniejsze wytyczne dla wnioskodawców i ulepszone praktyki publikacji online;
- ustanowienie niezależnego nadzoru nad praktykami klasyfikacyjnymi;
- zapewnienie przejrzystości w zakresie wykorzystania systemów sztucznej inteligencji (AI) w procesie decyzyjnym UE, w tym informacji o algorytmach, danych szkoleniowych i ocenach skutków;
- podnoszenie świadomości społecznej na temat ich praw dostępu do dokumentów poprzez ukierunkowane kampanie informacyjne na poziomie UE i krajowym;
- wzmocnienie przejrzystości negocjacji umów międzynarodowych i procesu decyzyjnego Rady, w tym terminowego dostępu Parlamentu i proaktywnej publikacji dokumentów przygotowawczych i trójstronnych;
- szybkie monitorowanie decyzji i zaleceń Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich;
- zwiększenie dostępności danych dotyczących głosowania parlamentarnego za pomocą przyjaznych dla użytkownika narzędzi internetowych.
"To podstawowe prawo obywatela"
Sprawozdawczyni Veronika Cifrová Ostrihoňová (Renew, SK) stwierdziła: “Dostęp do dokumentów jest podstawowym prawem każdego obywatela UE, ale zbyt często spotykają się oni z systemowymi opóźnieniami, nadmierną klasyfikacją i niespójną proaktywną publikacją. Musimy zadbać o to, aby przejrzystość była regułą, a tajemnica wyjątkiem, zapewniając terminowy dostęp do dokumentów, w tym związanych z ustawodawstwem, rozmowami trójstronnymi i umowami międzynarodowymi. Uważam, że przejrzystość zwiększa zaufanie obywateli do UE".
Następne kroki
Oczekuje się, że sprawozdanie zostanie przedstawione na posiedzeniu plenarnym w marcu 2026 r.
Zapotrzebowanie na dostęp do dokumentów UE wzrosło w latach 2022-2024. Wskaźnik pozytywnych odpowiedzi Parlamentu w badanym okresie wyniósł 91%. Komisja, która każdego roku otrzymywała największą liczbę wniosków (6 938 wniosków wstępnych w 2024 r.), przyznała pełny lub częściowy dostęp w 51% przypadków w 2022 r., 85% w 2023 r. i 60% w 2024 r. W 2024 r. Rada rozpatrzyła ponad 2800 wniosków o dostęp, przyznając pełny lub częściowy dostęp w 85% przypadków.
