AfD ujawniła plan reformy Uni Europejskiej. Co to oznacza dla Polski?

Alternatywa dla Niemiec (AfD) przedstawiła szczegółową koncepcję głębokiej przebudowy Unii Europejskiej. Dokument zatytułowany "Suwerenne narody, wspólna Europa" przygotowany przez delegację AfD w Parlamencie Europejskim, stanowi pierwszą systemową próbę prezentacji przez tę partię alternatywnego modelu Unii Europejskiej.

Jednocześnie Alice Weidel, współprzewodnicząca AfD, w długim wywiadzie udzielonym The Economist, doprecyzowała kwestie takie jak odzyskiwanie narodowej zdolności działania. Oba źródła, dokument programowy "Souveräne Nationen, gemeinsames Europa" oraz wywiad, pozwalają dostrzec plan systematycznego powrotu do modelu konfederacyjnego, luźniejszego związku, w którym suwerenność państw członkowskich stanowi punkt wyjścia.

Dlaczego AfD wskazuje rok 2029?

W przedmowie do dokumentu autorzy wskazują rok 2029 jako potencjalny moment przełomu w Europie. Wówczas, ich zdaniem, może pojawić się w Parlamencie Europejskim patriotyczna i prawicowa większość, która otworzy realną możliwość renegocjacji traktatów. Nie chodzi o kosmetyczne poprawki, lecz o zasadniczą zmianę kierunku. Kompetencje europejskie mają ograniczać się do obszarów, w których wspólny interes jest oczywisty, więc takich jak:

• skutecznej ochrony granic zewnętrznych,
• funkcjonowania wspólnego rynku,
• zwalczania przestępczości transgranicznej,
• oraz koordynacji w dziedzinie bezpieczeństwa.

Z tego wynika konieczność radykalnego ograniczenia budżetu unijnego i aparatu administracyjnego. Dokument przewiduje:

• głęboką reformę strefy euro i powrót do kryteriów stabilności z traktatu z Maastricht,
• powiązanie stałych praw głosu w Radzie Europejskiego Banku Centralnego z wielkością gospodarki.
• Pożądane jest także wprowadzenie wiarygodnego mechanizmu niewypłacalności państw członkowskich,
• oraz powrót Europejskiego Banku Centralnego do neutralności monetarnej.

AfD proponuje stosowanie mechanizmów opt-out, wzorowanych na rozwiązaniach duńskich, irlandzkich i polskich, aby chronić niemieckie interesy w dziedzinach szczególnie szkodliwych, takich jak mechanizmy relokacji azylantów czy wspólne obligacje kredytowe. Mechanizm opt-out pozwala państwom członkowskim UE nie uczestniczyć w wybranych politykach lub obszarach integracji (np. strefie euro, Schengen), pozostając jednocześnie pełnoprawnymi członkami Unii.

Weidel chce zmienić gospodarkę Niemiec i zasady działania UE

W wywiadzie dla The Economist Weidel łączy te postulaty z diagnozą niemieckiego kryzysu gospodarczego. Krytykuje politykę transformacji energetycznej, wyłączenie elektrowni jądrowych i wynikające stąd, w jej opinii, najwyższe koszty energii, które osłabiają konkurencyjność przemysłu. Niemiecka polityk proponuje redukcję biurokracji, reformę systemu emerytalnego oraz ograniczenie wydatków socjalnych dla osób niebędących obywatelami. W kwestiach europejskich podkreśla potrzebę przekształcenia Unii w wspólnotę suwerennych państw z obszarem wolnego handlu, w którym biurokratyczna ingerencja ustępuje miejsca współpracy opartej na realnym interesie. Weidel publicznie wycofuje się z deklaracji o wyjściu z euro, co głosiła jeszcze miesiąc temu i wymaga reformy opartej na odpowiedzialności fiskalnej. Podobnie wygląda to w dokumencie programowym, gdzie euro określone jest jako konstrukcja wymagająca gruntownej przebudowy, a nie natychmiastowego porzucenia. 

Nowa propozycja AfD oznacza zmianę akcentów w publicznej polityce europejskiej partii. Jeszcze w sierpniu 2026 r. Alice Weidel mówiła o wyjściu Niemiec ze strefy euro i Schengen.

Kluczowym elementem wizji EU oczyma AfD jest podział kompetencji. Dokument rozróżnia autentyczne zadania wspólnotowe od obszarów, które pozostają w gestii narodów. Do tych pierwszych zalicza się wolny przepływ towarów, usług, kapitału i osób, o ile służy on dobrobytowi ludów, pod warunkiem uwolnienia rynku od nadmiernej regulacji, takiej jak Green Deal. Ochrona granic zewnętrznych jest przedstawiana jako egzystencjalny obowiązek, bez którego nie ma mowy o bezpieczeństwie wewnętrznym, państwie prawa i tożsamości kulturowej. Wspólna ochrona środowiska naturalnego, zwłaszcza tam, gdzie problemy przekraczają granice, jak czystość rzek czy stada ryb, ma charakter koordynacyjny. Współpraca w dziedzinie technologii obronnych, w tym rozwój systemów dronowych czy sztucznej inteligencji bezpieczeństwa, jest mile widziana, pod warunkiem zachowania narodowego dowództwa nad siłami zbrojnymi. Ochrona chrześcijańsko-zachodniego dziedzictwa, języków, filozofii, prawa, muzyki i zabytków stanowi zdaniem AfD wspólne zadanie wobec historii i potomnych.

Granice, azyl i migracja. Co proponuje AfD?

W dziedzinie migracji i azylu dokument popiera współpracę przy ochronie granic zewnętrznych, oraz outsourcing procedur do państw trzecich, lecz stanowczo odrzuca wewnętrzne mechanizmy dystrybucji i kwoty. Wzorując się na duńskim opt-out, AfD domaga się przywrócenia pełnej narodowej kontroli nad decyzjami o wpuszczaniu na terytorium. W polityce bezpieczeństwa i obrony odrzuca armię unijną oraz poddawanie niemieckich żołnierzy obcym doktrynom. W sprawach społecznych AfD odmawia uczestnictwa w programach ideologicznych dotyczących klimatu, gender czy rodziny, a finansowanie upolitycznionych organizacji pozarządowych traktuje jako nadużycie.

Wreszcie, w kwestii redystrybucji i trwałych subwencji, odrzuca automatyczną logikę spójności, która zacierą brak konkurencyjności, i zapowiada niemieckie weto wobec transferów bez mierzalnych reform.

Parlament Europejski bez wyborów bezpośrednich? Plan AfD

Architektura instytucjonalna ma uczynić europejski podział kompetencji demokratycznie egzekwowalnym. Parlament Europejski nie byłby wybierany bezpośrednio, lecz składany z delegatów wysyłanych przez parlamenty narodowe, odzwierciedlających większość w każdym kraju. Dzięki temu pozostawałby związany z obywatelami narodów, zamiast rozwijać własną logikę oderwaną od nich.

Rada Europejska stałaby się centralnym organem decyzyjnym, w którym szefowie państw i rządów obradują i rozstrzygają bezpośrednio. Komisja Europejska zostałaby ograniczona do roli koordynującej i wykonawczej, a liczne dyrekcje generalne i agencje uległyby redukcji. Prawo narodowe miałoby pierwszeństwo przed prawem wtórnym Unii poza zdefiniowanymi zadaniami podstawowymi. Dotychczasowy Trybunał Sprawiedliwości przekształciłby się w Europejski Sąd Arbitrażowy, rozstrzygający spory między państwami wyłącznie w zakresie przekazanych kompetencji, nie wkraczając w kwestie konstytucyjne.

Co to oznacza dla Polski?

Z polskiego punktu widzenia koncepcja Unii Europejskiej przedstawiana przez AfD może budzić mieszane reakcje. Polska korzystała i korzysta z opt-outów (kwestia euro, czy Karty Praw Podstawowych, nie są to klasyczne opt-out, ale w pierwszym przypadku derogacja traktatowa, a w drugi szczególny protokół) i podkreśla suwerenność w sprawach migracyjnych czy energetycznych. Współpraca przy ochronie granic zewnętrznych i rynku wewnętrznym pozostaje w interesie Warszawy, podobnie jak wspólne projekty technologiczne.

Szczególne znaczenie miałaby przyszłość wspólnego rynku. Niemcy są jednym z najważniejszych partnerów handlowych Polski, dlatego zmiany w zasadach funkcjonowania UE mogłyby bezpośrednio oddziaływać na polskie przedsiębiorstwa, eksport i łańcuchy dostaw. Większa swoboda regulacyjna państw mogłaby ograniczać część obowiązków wynikających z prawa unijnego, ale jednocześnie zwiększać różnice między krajowymi przepisami, a tym samym utrudniać działalność firm na jednolitym rynku.

Jednocześnie niemieckie weto budżetowe oraz redukcja transferów mogą wpłynąć na fundusze spójności, z których Polska także czerpie korzyści. W każdym razie przedstawiona wizja zmusza do ponownego przemyślenia, na czym ma polegać i powinna polegać wspólnota europejska w dobie napięć geopolitycznych, kryzysów energetycznych i zmian demograficznych.

[Tytuł, lead, sekcje "Co musisz wiedzieć" i "Czego AfD potrzebuje żeby wprowadzić zmiany?", oraz śródtytuły od Redakcji]

Czego AfD potrzebuje żeby wprowadzić zmiany?

Nawet objęcie władzy w Niemczech przez AfD nie oznaczałoby automatycznej przebudowy Unii Europejskiej. Propozycje dotyczące sposobu wyłaniania Parlamentu Europejskiego, kompetencji Komisji czy roli unijnych sądów wymagałyby zmian traktatowych. W praktyce oznacza to konieczność uzgodnienia reform przez państwa członkowskie i ich ratyfikacji zgodnie z krajowymi procedurami. Niemiecki rząd mógłby zatem zainicjować debatę i negocjacje, ale, przynajmniej formalnie, nie byłby w stanie samodzielnie narzucić całej Unii nowego ustroju.