Ile z Tadeusza Mazowieckiego pozostało w „Tygodniku Solidarność?
- Tadeusz Mazowiecki jako pierwszy redaktor naczelny nadał „Tygodnikowi Solidarność” charakter łączący refleksję intelektualną z doświadczeniem zwykłych ludzi, unikając zarówno elitaryzmu, jak i uproszczeń.
- Pismo od początku było inkluzywne i szerokie tematycznie – integrowało różne środowiska oraz łączyło „wielkie idee” z opisem codzienności pracy.
- Najtrwalszym dziedzictwem Mazowieckiego okazała się wizja tygodnika jako moralnego i społecznego projektu, który nie tylko opisuje historię, ale aktywnie na nią wpływa.
O Tadeuszu Mazowieckim powiedziano już wiele. Do historii przeszedł jako pierwszy niekomunistyczny premier po PRL-u, intelektualista próbujący połączyć chrześcijaństwo z socjalizmem, a także jako postać obciążona (jak sam je nazywał) „pomyłkami młodości”, z udziałem w propagandowej nagonce na biskupa Czesława Kaczmarka na czele. Miał opinię człowieka porządnego, uczciwego i… bardzo upartego. Na pierwszy rzut oka sprawiał wrażenie uosobienia łagodności. Pod tą powierzchownością kryła się jednak silna potrzeba niezależności. To napięcie między miękkością formy a twardością przekonań stało się jednym z jego znaków rozpoznawczych.
Jego, wręcz przeciążona historycznymi rolami postać w kontekście kierowania „Tygodnikiem Solidarność” została w świadomości zbiorowej sprowadzona do kilku suchych, encyklopedycznych skrótów. Spróbujmy więc je pogłębić. Jakim był pierwszym redaktorem naczelnym pisma, które odmieniło nie tylko polskie media, lecz także całe życie społeczne? I ile z jego ducha pozostało w „Tygodniku Solidarność” do dziś?
Właściwy balans
Niewątpliwą zasługą Mazowieckiego było to, że „Tygodnik Solidarność”, nie przestając być pismem związkowym, wszedł w obszar poważnej refleksji nad polskim społeczeństwem i niemal każdym wymiarem jego funkcjonowania. Równocześnie intelektualny sznyt pierwszego szefa nie zepchnął pisma w rejony abstrakcji oderwanych od życia. Udało mu się odnaleźć rzadki balans między analizą a doświadczeniem, między ideą a losem konkretnego człowieka. To właśnie ten balans odzwierciedlał solidarnościowy sojusz robotniczo-inteligencki, będący fundamentem ruchu, który nie był tylko związkiem zawodowym, ale projektem moralnym i społecznym.
Mimo że pismo wyraźnie ewoluowało (choćby pozbywając się obecnej u Mazowieckiego „paksowskiej” niechęci do drażnienia reżimu), zachowało pewne rysy, które noszą wyraźne piętno pierwszego redaktora naczelnego. Przykładem jest tematyczna rozpiętość tygodnika, którą obserwowaliśmy już od pierwszego numeru. W czasach gwałtownych przeobrażeń politycznych posiadało to swoje głębokie uzasadnienie: rozbudzony żywioł społeczny był wszechogarniający; i miał ogromny impet, lecz nie do końca określony kierunek. Teksty o codzienności świata pracy przeplatały się z debatami o kierunku rozwoju ideowego Związku, z analizami postulatów, opisami nadużyć służbowych, refleksjami ustrojowymi oraz relacjami z protestów i zjazdów. W tym sensie egalitarny ton, wykuwany pod kierownictwem Mazowieckiego, przetrwał do dziś. Okazało się bowiem, że rozbieżność między czytelnikiem spragnionym „wielkich idei” a tym, który domaga się opisu twardej rzeczywistości pracy, jest w dużej mierze iluzoryczna.
Mimo swoich ambicji intelektualnych „Tygodnik Solidarność” od początku nie popadał w elitaryzm czy snobizm. Już po pierwszych numerach wprowadzono rozbudowany dział korespondencji z czytelnikami, fragmenty dzienników zwykłych ludzi pracy, a nawet konkursy (jak choćby ten z numeru siódmego na życiorys młodego robotnika). Intencja była czytelna: pismo miało również wyrastać „z ludu” i w tym ludzie (jako antytezie wyizolowanej „czerwonej burżuazji”) pozostać. Nikogo z góry nie wykluczano; dziś pewnie nazwalibyśmy to inkluzywnością. Pochylano się nad losem dzieci i promowano wychowanie bez przemocy, przyglądano się trudom życia osób z niepełnosprawnościami, ale także grupom niemal całkowicie pomijanym w oficjalnym obiegu, jak więźniowie (nie tylko polityczni). „Inkluzja” obejmowała również sferę ideowo-polityczną: okazjonalnie na łamach odnalazł dla siebie miejsce nawet Stefan Kisielewski, którego nieufny stosunek do ruchów robotniczych był powszechnie znany. Można więc powiedzieć, że pismo było miejscem zarówno dla Czesława Miłosza, jak i szeregowego pracownika transportu miejskiego czy rzeźni.
Wartości pisma, wartości naczelnego
Czytając teksty Tadeusza Mazowieckiego z pierwszych numerów „Tygodnika Solidarność”, łatwo zauważyć wagę, jaką przywiązywał do kategorii moralnych. Na pierwszy plan wysuwają się w jego publicystyce pojęcia: „nadzieja”, „wrażliwość” i „wierność”. Szybko stały się to punkty orientacyjne dla całej linii pisma.
W kwestii nadziei Mazowiecki podzielał nastroje panujące w szerokich kręgach społeczeństwa. Ciąg wydarzeń: począwszy od pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1979 roku, która symbolicznie (a może i nie tylko symbolicznie, bo na planie metafizycznym) zasiała ziarno późniejszego przełomu, musiał rodzić przekonanie, że przyszłość może wyglądać inaczej. Ten szczery entuzjazm trwał jeszcze, zanim gąsienice czołgów Jaruzelskiego bezlitośnie go rozjechały. Mazowiecki również mu uległ, choć jego wrodzona ostrożność kazała mu równocześnie obawiać się utraty dopiero co uzyskanych zdobyczy, zwłaszcza Porozumień Sierpniowych. Źródłem nadziei było dla niego samo powstanie masowego ruchu, potem związku zawodowego „Solidarność”, a także fakt, że aparat państwa musiał się do tej rzeczywistości dostosować. Widział w tym również dowód dojrzałości społeczeństwa polskiego, zdolnego do znalezienia rozwiązania bez użycia przemocy.
Obawa o zachowanie tej pokojowości wyraźnie kształtowała postawę Mazowieckiego. Tonował on radykalne nastroje, zdaniem niektórych współpracowników, jak np. Krzysztof Wyszkowski, aż nazbyt konsekwentnie. Z jednej strony wzmacniało to wizerunek Solidarności jako organizacji pokojowej i jednocześnie wkładało kij w szprychy propagandzie państwowej, której zależało, by „S” jawiła się ludziom jako siła niebezpieczna, niedpowiedzialna i wywrotowa. Z drugiej jednak strony, postawa ta coraz częściej przeradzała się w niechęć do jakiejkolwiek dynamiki i ryzyka. Symbolicznym wyrazem tej kontrowersyjnej „filozofii spokoju” stał się tekst Mazowieckiego z 14 lipca 1989 roku pt. „Śpiesz się powoli”, w którym została wyłożona jej esencja:
„Pośpieszne domaganie się udziału we władzy może zniszczyć właściwą opozycji odpowiedzialność za państwo, a wcale nie zbudować skutecznej i trwałej odpowiedzialności za rządy”.
W czasach przyspieszającej historii koncepcja naczelnego miała więc swoje wyraźne koszty, a jako koncepcja polityczna ostatecznie przegrała, czego dowiodła późniejsza wyborcza porażka Mazowieckiego. Jego temperament redaktora i temperament polityka okazały się więc w gruncie rzeczy tym samym: ostrożnym, moralizującym, nieufnym wobec kontrrewolucyjnej energii i apologią bezprzemocowych rozwiązań.
Sprawozdawca historii i jej współtwórca
Pierwsze numery „Tygodnika Solidarność”, obok relacjonowania gwałtownych przemian wywołanych „karnawałem Solidarności” musiały mierzyć się z innymi wydarzeniami o kalibrze historycznym. Na łamy trafiały wiadomości o zamachu na papieża Jana Pawła II, śmierci kardynała Stefana Wyszyńskiego czy wyborze Józefa Glempa na prymasa Polski. Dla redakcji były to prawdziwe dziennikarskie próby, którym pismo potrafiło sprostać, oddając narodowe poruszenie w formie depesz, relacji (również z zagranicy) czy fragmentów testamentu zmarłego. Przykładem zdanej próby był choćby tekst poświęcony śmierci kardynała Wyszyńskiego, w którym Mazowiecki niezwykle trafnie określił rolę Prymasa Tysiąclecia słowami: „Ocalił duchową niepodległość narodu”. Była to nie tylko mocna fraza, lecz także wyraz jego własnego rozumienia historii jako przestrzeni walki o sens i wartości. Wczesny „Tygodnik Solidarność” budował w ten sposób zręby alternatywnej polityki historycznej. Charakterystyczne były w tym kontekście również tematy okładkowe sięgające po doświadczenia klasowych i narodowych zrywów, jak Poznań ’56 czy Powstanie Warszawskie.
Mazowiecki nie poprzestawał jednak na przypominaniu historii. Chciał również na nią wpływać. Dobrym przykładem było jego sprawozdanie z obrad IX Nadzwyczajnego Zjazdu KC PZPR, w którym zarysował obraz zwycięstwa sił umiarkowanych w partii, tworząc narrację nie tyle opisującą, co współkształtującą rzeczywistość polityczną.
Najtrwalszy ślad
Z tej tradycji w „Tygodniku Solidarność” przetrwało zaskakująco wiele, mimo późniejszych decyzji politycznych Mazowieckiego nijak nieprzystających do filozofii medium, którym pierwotnie kierował. Wbrew poplątanym losom dawnej opozycji antykomunistycznej i mimo zrzucenia „bojaźliwego” pierwiastka pierwszego naczelnego pozostało coś istotnego: zdolność do integrowania ludzi o bardzo różnych (często pozornie nie do pogodzenia) poglądach. Pozostała również umiejętność przyciągania ważnych głosów i ambicja realnego wpływu na życie społeczne, i to wyrażająca się nie w politycznym kunktatorstwie, lecz jako forma odpowiedzialności. To być może najtrwalszy ślad Mazowieckiego: przekonanie, że pismo może być jednocześnie sumieniem i uczestnikiem historii.
***
Artykuł pochodzi z wydania specjalnego „Solidarność i wolność słowa. 45 lat Tygodnika Solidarność”:
https://tysol.pl/tygodnik-
[Niektóre śródtytuły i sekcja "Co musisz wiedzieć" pochodzą od redakcji]
W pierwszym numerze "TS" Tadeusz Mazowiecki o Porozumieniach Sierpniowych pisał: Naród potrzebuje nadziei
Krzysztof Światek o kuriozalnej relacji portalu tygodnika Lisa z gali 35-lecia "TS": Omamy Newsweek.pl
Spór wokół TK. Ekspert: Nie można być sędzią „na dwa etaty”
Król Karol III wygłosi przemówienie w Kongresie USA. Mocna karta w relacjach z Trumpem
Porwanie samolotu, SB i tajna operacja "Walet". Kulisy walki z "Tygodnikiem Solidarność"
