Co musisz wiedzieć:
- Sygnalistą może być nie tylko pracownik etatowy. Ochrona obejmuje również m.in. zleceniobiorców, praktykantów, stażystów, przedsiębiorców współpracujących z firmą oraz byłych pracowników, jeśli informacje o naruszeniu uzyskali w związku z wykonywaną pracą.
- Nie musisz najpierw zgłaszać sprawy pracodawcy. W określonych przypadkach możesz od razu przekazać zgłoszenie do właściwego organu publicznego, jeżeli uznasz, że będzie to skuteczniejsze lub bezpieczniejsze.
- Ustawa o ochronie sygnalistów ma Cię chronić przed odwetem. Pracodawca nie może zwolnić Cię, obniżyć wynagrodzenia, pominąć przy awansie ani stosować innych działań odwetowych wyłącznie dlatego, że w dobrej wierze zgłosiłeś naruszenie prawa.
Jeżeli wiesz o korupcji, oszustwach, naruszaniu przepisów czy innych nieprawidłowościach i zastanawiasz się, czy możesz je zgłosić oraz jakie prawa Ci przysługują – ten poradnik odpowie na najważniejsze pytania.
Kim jest sygnalista?
Sygnalistą jest osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia informacje o naruszeniu prawa, uzyskane w związku z wykonywaną pracą lub działalnością zawodową. Nie musi to być wyłącznie pracownik zatrudniony na etacie. Ochroną mogą być objęci również:
- pracownicy tymczasowi,
- osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych,
- przedsiębiorcy współpracujący z firmą,
- członkowie zarządów i rad nadzorczych,
- stażyści, praktykanci i wolontariusze,
- funkcjonariusze służb mundurowych,
- żołnierze.
Co ważne, ochrona może obejmować także osoby, które zdobyły informacje jeszcze przed rozpoczęciem pracy albo już po zakończeniu współpracy.
Kiedy możesz zostać sygnalistą?
Nie każda nieprawidłowość podlega ustawie. Ochrona dotyczy zgłoszeń naruszeń prawa w określonych dziedzinach, m.in.:
- korupcji,
- zamówień publicznych,
- rynków finansowych,
- ochrony środowiska,
- ochrony danych osobowych,
- zdrowia publicznego,
- bezpieczeństwa produktów i transportu,
- przeciwdziałania praniu pieniędzy,
- ochrony konsumentów,
- naruszeń konstytucyjnych praw i wolności człowieka.
Najważniejsze jest to, aby osoba zgłaszająca miała uzasadnione podstawy sądzić, że przekazywane informacje są prawdziwe.
Jakie są rodzaje zgłoszeń?
Ustawa przewiduje trzy podstawowe sposoby zgłaszania naruszeń.
1. Zgłoszenie wewnętrzne. To zgłoszenie dokonane w organizacji, w której doszło do naruszenia – np. pracodawcy. Firmy zatrudniające co najmniej 50 osób mają obowiązek posiadać procedurę zgłaszania naruszeń. Powinna ona wskazywać:
- kto przyjmuje zgłoszenia,
- jak można je złożyć,
- kto prowadzi postępowanie wyjaśniające,
- kiedy sygnalista otrzyma potwierdzenie przyjęcia zgłoszenia,
- kiedy zostanie poinformowany o wyniku sprawy.
Przyjęcie zgłoszenia powinno zostać potwierdzone w ciągu 7 dni, a informacja o podjętych działaniach powinna zostać przekazana maksymalnie w ciągu 3 miesięcy.
2. Zgłoszenie zewnętrzne. Sygnalista może zgłosić naruszenie bezpośrednio do właściwego organu publicznego lub do Rzecznika Praw Obywatelskich. Nie ma obowiązku wcześniejszego korzystania z procedury wewnętrznej. Organ publiczny sprawdza zgłoszenie, prowadzi odpowiednie działania lub przekazuje sprawę właściwej instytucji. Sygnalista również otrzymuje informację o podjętych działaniach.
3. Ujawnienie publiczne. W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest publiczne ujawnienie informacji o naruszeniu.
Ochrona przysługuje przede wszystkim wtedy, gdy:
- - wcześniejsze zgłoszenia nie przyniosły efektu,
- istnieje bezpośrednie zagrożenie dla interesu publicznego,
- zgłoszenie do organów mogłoby narazić sygnalistę na działania odwetowe,
- istnieje ryzyko ukrycia dowodów lub nieskuteczności postępowania.
Jak można złożyć zgłoszenie?
Zgłoszenie może mieć formę:
- pisemną (np. list, e-mail, formularz internetowy),
- ustną (telefonicznie),
- podczas bezpośredniego spotkania z osobą przyjmującą zgłoszenie.
W przypadku zgłoszeń ustnych sporządzany jest protokół, transkrypcja lub nagranie, z którymi sygnalista może się zapoznać i je zatwierdzić.
Jak w zapisach ustawy chroniony jest sygnalista?
Najważniejszą zasadą ustawy jest zakaz podejmowania działań odwetowych wobec osoby zgłaszającej naruszenie prawa. Ochrona obejmuje również osoby pomagające sygnaliście oraz osoby z nim powiązane.
Dodatkowo:
- tożsamość sygnalisty powinna pozostać poufna,
- pracodawca nie może ujawnić jego danych osobom nieuprawnionym,
- zapisy umów zakazujące zgłaszania naruszeń są nieważne,
- samo dokonanie zgłoszenia nie może stanowić podstawy odpowiedzialności dyscyplinarnej ani cywilnej, jeżeli sygnalista działał zgodnie z ustawą.
Jeżeli mimo wszystko dojdzie do działań odwetowych, sygnalista może dochodzić odszkodowania oraz zadośćuczynienia.
Czym są działania odwetowe?
Działania odwetowe to wszelkie działania lub zaniechania, które są konsekwencją dokonania zgłoszenia i pogarszają sytuację sygnalisty. Przykładami są:
- wypowiedzenie umowy lub odmowa jej przedłużenia,
- obniżenie wynagrodzenia,
- pominięcie przy awansie,
- przeniesienie na mniej korzystne stanowisko,
- negatywna ocena pracy,
- wszczynanie nieuzasadnionych postępowań dyscyplinarnych,
- mobbing,
- dyskryminacja,
- zastraszanie,
- wykluczanie z zespołu,
- utrudnianie rozwoju zawodowego.
TO WAŻNE. Co istotne, to pracodawca musi udowodnić, że jego działania nie miały charakteru odwetu.
Co grozi za naruszenie przepisów ustawy?
Ustawa przewiduje odpowiedzialność karną za utrudnianie funkcjonowania systemu ochrony sygnalistów. Karze podlega między innymi:
- utrudnianie lub uniemożliwianie dokonania zgłoszenia,
- stosowanie działań odwetowych wobec sygnalisty,
- bezprawne ujawnienie tożsamości sygnalisty,
- świadome dokonanie fałszywego zgłoszenia,
- brak obowiązkowej procedury zgłoszeń wewnętrznych lub jej wdrożenie z naruszeniem przepisów.
W zależności od rodzaju naruszenia sprawcy grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności. W najpoważniejszych przypadkach – np. uporczywych działań odwetowych lub utrudniania zgłoszenia z użyciem przemocy czy groźby – kara może wynosić nawet do 3 lat pozbawienia wolności.
Podsumowanie
Ustawa o ochronie sygnalistów ma zachęcać do zgłaszania naruszeń prawa i zapewnić osobom zgłaszającym realną ochronę przed represjami. Sygnalista nie jest osobą „donoszącą”, lecz kimś, kto pomaga wykrywać nieprawidłowości zagrażające pracownikom, przedsiębiorstwom i interesowi publicznemu.
Jeżeli działasz w dobrej wierze, zgłaszasz naruszenie zgodnie z przepisami i masz uzasadnione podstawy sądzić, że przekazywane informacje są prawdziwe, ustawa ma Ci zapewnić ochronę.
[Sędzia Kamila Borszowska-Moszowska, zastępca rzecznika dyscyplinarnego przy Sądzie Okręgowym w Świdnicy, wykładowca KSSiP i Akademii Nauk Stosowanych im. Angelusa Silesiusa]
[Tytuł, lead, sekcja "Co musisz wiedzieć, FAQ, oraz śródtytuły od Redakcji]
Ustawa o sygnalistach. Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Kto może zostać sygnalistą? Sygnalistą może być nie tylko pracownik zatrudniony na umowę o pracę. Ochrona obejmuje również m.in. zleceniobiorców, przedsiębiorców współpracujących z firmą, stażystów, praktykantów, wolontariuszy, członków organów spółek oraz byłych pracowników, jeśli informacje o naruszeniu uzyskali w związku z wykonywaną pracą.
- Czy zgłoszenie naruszenia może być anonimowe? To zależy od procedury obowiązującej w danej organizacji lub zasad przyjętych przez właściwy organ. Ustawa nie nakłada obowiązku przyjmowania zgłoszeń anonimowych, dlatego warto wcześniej sprawdzić, jakie rozwiązania obowiązują w konkretnym przypadku.
- Czy pracodawca może zwolnić sygnalistę? Nie. Pracodawca nie może podejmować działań odwetowych wobec osoby, która w dobrej wierze zgłosiła naruszenie prawa. Obejmuje to m.in. zwolnienie z pracy, obniżenie wynagrodzenia, pominięcie przy awansie, mobbing czy dyskryminację.
- Czy trzeba najpierw zgłosić naruszenie pracodawcy? Nie. Sygnalista może skorzystać z wewnętrznej procedury obowiązującej w organizacji, ale ma również prawo zgłosić naruszenie bezpośrednio do właściwego organu publicznego lub Rzecznika Praw Obywatelskich.
- Co grozi za świadome zgłoszenie nieprawdziwych informacji? Ochrona przysługuje wyłącznie osobom, które miały uzasadnione podstawy sądzić, że przekazywane informacje są prawdziwe. Świadome dokonanie fałszywego zgłoszenia może skutkować odpowiedzialnością karną przewidzianą w ustawie.
