Wypaleni misją. Cena służby nauczycieli i mundurowych
- Zaburzenia psychiczne związane z pracą stają się jednym z największych problemów współczesnego rynku pracy.
- Szczególnie wysokie koszty psychiczne ponoszą nauczyciele oraz funkcjonariusze służb mundurowych.
- Długotrwałe obciążenie psychiczne wpływa nie tylko na jakość życia i pracy, ale także na zdrowie po zakończeniu kariery zawodowej.
Wypaleni misją
– Trzeba pamiętać, że w procesie produkcji bierze udział cały człowiek, ze wszystkimi właściwościami umysłu, woli i serca. Należy pamiętać, że pracuje cały człowiek i wkłada w pracę wszystkie swoje właściwości: rozum, serce, wolę, uczucie, i przez to sam się doskonali. Praca musi być tak zorganizowana – głosi kanon chrześcijańskiej etyki pracy – aby człowiek nie wychodził z warsztatu upodlony
– mówił do delegatów NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze w Warszawie kardynał Stefan Wyszyński w październiku 1980 roku.
Lęki, depresje, absencje
Mój Boże, chciałoby się powiedzieć, jakie to prorocze słowa, zestawiając wypowiedź Prymasa Tysiąclecia ze współczesnymi statystykami dotyczącymi zwolnień lekarskich i plagi problemów psychicznych mających swoje źródło w środowisku pracy.
Do 2030 roku zaburzenia psychiczne będą stanowić ponad połowę globalnego obciążenia ekonomicznego spowodowanego chorobami niezakaźnymi – prognozuje Światowe Forum Ekonomiczne. Koszty z tym związane szacuje się na ok. 6 bln dolarów rocznie. Według WHO zaburzenia depresyjne i lękowe powodują utratę 12 mld dni roboczych w skali globu i kosztują światową gospodarkę ok. 1 bln dol. rocznie w utraconej produktywności. To dane Światowej Organizacji Zdrowia oraz Międzynarodowej Organizacji Pracy.
Globalne statystyki mają potwierdzenie w Polsce. Liczba zwolnień lekarskich z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania rośnie systematycznie z roku na rok. W ubiegłym roku była to druga najczęstsza przyczyna absencji w pracy. W 2025 roku wystawiono 1,8 mln zaświadczeń lekarskich związanych ze zdrowiem psychicznym, to o 51,3 proc. więcej niż w 2019 roku. Liczba dni absencji wzrosła o 68,7 proc., do 34,1 mln. Zwolnienia te stanowią 7,9 proc. wszystkich L4 i 14,1 proc. dni nieobecności. Najczęstsze przyczyny to reakcje na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne (36,7 proc.), zaburzenia lękowe (18,6 proc.) oraz epizody depresyjne (17,2 proc.). Szczególnie szybko rośnie liczba absencji związanych z wypaleniem zawodowym i trudnościami życiowymi.
Według firmy Antal, która opracowała raport na temat kosztów psychicznych pracy w Polsce, narasta zjawisko quiet quitting, czyli wycofania się z pracy. Pracownik ogranicza swoje zaangażowanie do absolutnego minimum i nie identyfikuje się z firmą.
Wśród szkoleń oferowanych przez rynek coraz częściej można spotkać te pomagające nauczyć się, jak budować odporność psychiczną, czy dotyczące bezpieczeństwa psychologicznego lub tego, jak radzić sobie w toksycznym zespole.
Nauczyciele i mundurowi
Grupy, które od lat mierzą się z kosztami psychicznymi i wypaleniem zawodowym, to nauczyciele i pracownicy służb mundurowych.
– To prawda, praca nauczyciela staje się coraz trudniejsza. Mamy coraz więcej problemów z dziećmi z uwagi na edukację włączającą. W klasach jest kilku, czasem nawet kilkunastu uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, a nauczycieli wspomagających jest coraz mniej. Nie jesteśmy w stanie efektywnie wdrażać procesu indywidualizacji kształcenia i wychowania w sytuacji, gdy klasa liczy np. trzydzieścioro uczniów. Nauczyciel ani nie może pomóc w pełni rozwinąć potencjału zdolnemu uczniowi, ani odpowiednio reagować na potrzeby tego dziecka, które ma specjalne wymagania. Za chwilę będziemy mieli koniec roku szkolnego, jest czas wystawiania ocen, a wówczas nauczyciel musi się mierzyć z pretensjami ze strony uczniów i rodziców. Dzisiaj rodzice są bardzo roszczeniowi. Nauczyciel w tym wszystkim jest sam, nie ma systemowej pomocy ze strony państwa. Co więcej, odebrano prawo do urlopu dla poratowania zdrowia dla nauczycieli, którzy uzyskali prawo do wcześniejszej emerytury, a takich nauczycieli procentowo jest w Polsce wielu. Ministerstwo Edukacji Narodowej zarzuca nas coraz nowszymi pomysłami, którym często trudno sprostać
– mówi w rozmowie z nami Krzysztof Wojciechowski, wiceprzewodniczący i skarbnik Krajowego Sekretariatu Nauki i Oświaty NSZZ „Solidarność”.
Nawet ci pedagodzy, którzy mają uprawnienia do urlopu dla poratowania zdrowia, często boją się z niego korzystać, ponieważ nie wiedzą, do jakiej szkoły wrócą i czy w ogóle do niej wrócą. Nauczyciele przeciążeni są biurokracją, ankietami, opisami postępów uczniów i coraz bardziej niepewną przyszłością. W mniejszych miejscowościach zdarzają się przypadki, że nauczyciel musi jeździć do kilku szkół w powiecie, by dopiąć etat ze względu na niż demograficzny. Plagą zaczynają być orzeczenia psychologiczne, np. o dysleksji uczniów. Rodzice coraz częściej dla świętego spokoju idą do poradni po orzeczenie dla dziecka, zamiast poświęcić mu więcej czasu na pomoc w nauce. Od tego momentu za wszelkie niepowodzenia swoich dzieci oskarżają nauczycieli, zapominając, że w orzeczeniach jest też wskazana konkretna praca dla rodzica. Do tego dochodzi trudny temat ideologizacji szkoły, czego przykładem była próba wprowadzenia edukacji seksualnej w przedmiocie edukacji zdrowotnej. W dużych miastach pojawili się uczniowie pochodzący z innych krajów i często odmiennych kręgów kulturowych. Dla nauczycieli to także stanowi coraz większe wyzwanie i generuje dodatkowy stres.
Tajemnica poliszynela
W ostatniej opinii oświatowej Solidarności z 8 czerwca br. w sprawie projektu zmiany rozporządzenia z 5 maja 2026 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych widać, jak niejasności i brak precyzyjnych zapisów mogą generować koszty psychiczne wśród kadry pedagogicznej.
„Projekt zawiera rozwiązania, które w ocenie KSNiO NSZZ «Solidarność» pogłębiają chaos interpretacyjny w szkołach, zwiększają obciążenia nauczycieli, ograniczają ich autonomię zawodową oraz nie rozwiązują zasadniczych problemów związanych z ocenianiem, pracą własną ucznia i organizacją procesu dydaktycznego”.
Ot, jeden z przykładów pokazujących problemy interpretacyjne, za które odpowiedzialność będzie musiał ponosić potencjalnie nauczyciel, dotyczą konstrukcji opracowanej przez MEN, w której prace domowe pozostają formalnie nieobowiązkowe, a jednocześnie systematyczność ich wykonywania może wpływać na ocenę roczną. Nauczyciel ma rozstrzygać, co z tym fantem zrobić.
Tajemnicą poliszynela jest wypalenie zawodowe w służbach mundurowych. Na szczęście wizyta u psychologa czy psychiatry funkcjonariusza nie wzbudza już kontrowersji, jak jeszcze kilkanaście lat temu. Wtedy taka pomoc była utrudniona, poza tym wizyta u specjalisty od spraw psychicznych mogłaby być wykorzystana przeciw funkcjonariuszowi, który ma przecież dostęp do broni i tajemnicy służbowej. Na szczęście to się zmieniło.
Krótsze życie
– Funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej i w ogóle służb mundurowych wystawieni są na ponoszenie ogromnych kosztów psychicznych przez pełnioną przez nich służbę. To wynik rodzaju pełnionej służby i zadań obarczonych wysokim ryzykiem. Strażak narażony jest na permanentny stres, który dotyczy nie tylko akcji ratowniczo-gaśniczej lub wypadku komunikacyjnego, ale też czekania na akcję. Strażak jadący do pożaru naprawdę nie wie, co go może spotkać na miejscu, co zobaczy, czy uda się kogoś uratować. W wypadkach biorą udział również dzieci. To trudne doświadczenia. Bardzo dużo funkcjonariuszy, odchodząc na emeryturę, zaczyna korzystać z pomocy psychologów, ponieważ w sytuacji, gdy już nie są narażeni na bezpośrednie przeciążenia psychiczne, zaczynają sobie przypominać drastyczne sytuacje z czasów służby. Jako NSZZ „Solidarność” od wielu lat pracujemy nad rozwijaniem pomocy psychologicznej w Państwowej Straży Pożarnej i mamy w tym zakresie sukcesy, ale jeszcze wiele jest do zrobienia. Pracujemy nad tym, by strażacy mogli zmieniać swoje stanowiska pracy z ratowniczo-gaśniczych na biurowe w sytuacji, gdy pojawiają się problemy psychiczne i wypalenie zawodowe. Pomimo tego, że funkcjonariusze służb mundurowych odchodzą na emerytury wcześniej niż inni pracownicy, co wiąże się z różnymi komentarzami społecznymi, badania wskazują jasno, że współczynnik umieralności wśród funkcjonariuszy służb mundurowych jest znacznie większy niż wśród innych ludzi odchodzących na emeryturę. To wynik ciągłego napięcia, trudnych przeżyć, nerwów, pracy w systemie zmianowym przez lata, ciągłej dyspozycyjności do wykonywania rozkazów
– tłumaczy w rozmowie z nami Bartłomiej Mickiewicz, zastępca przewodniczącego Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, przewodniczący Rady Krajowej Sekcji Pożarnictwa NSZZ „S”.
Koszty psychiczne służby w policji według różnych badań wyglądają tak, że około połowy badanych policjantów w wysokim stopniu wykazuje objawy wypalenia zawodowego. Niestety, sytuacja będzie narastać, a nie maleć.
„Stresogenność tego zawodu permanentnie przybiera na sile. Przyczyniają się do tego m.in. częste uczestnictwo w wyczerpujących akcjach, narażenie życia własnego i innych, dyspozycyjność, brak stabilizacji zawodowej, presja publiczna, podejmowanie szybkich decyzji oraz używanie broni. Szczególne warunki pracy w policji podyktowane są samym jej charakterem, wadliwością systemu zarządzania, a także specyfiką relacji interpersonalnych. Funkcjonariusze w czynnej służbie eksponowani są na szereg niezaprzeczalnie stresogennych zdarzeń, takich jak: narażenie na powstanie obrażeń ciała, trwałe kalectwo, utratę życia, będących wynikiem postępowania osób, wobec których podejmowane są działania prewencyjne, uczestnictwa w akcjach podczas klęsk żywiołowych, prowadzenia pościgu za przestępcami, wykonywania czynności służbowych bez względu na panujące warunki atmosferyczne, interwencji w środowiskach, gdzie istnieje prawdopodobieństwo kontaktu z zakaźnym materiałem biologicznym”
– czytamy w artykule „Stres i sposoby radzenia sobie z nim przez policjantów i strażaków” na stronie Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – PIB.
Więziennicy
Formacją, która od lat mierzy się z wysokimi kosztami psychicznymi swoich funkcjonariuszy, jest Służba Więzienna.
– Funkcjonariusz pełni służbę w systemie czterozmianowym, w dzień, w nocy i w święta. W każdym wymiarze musi być dostępny, musi wypełnić rozkaz, być dyspozycyjny, a jak trzeba – wykonywać swoje obowiązki z narażeniem własnego zdrowia i życia. Szczególna hierarchiczność i konieczność podporządkowania też generują obciążenie psychiczne. Nie można dyskutować, czy rozkaz był głupi, czy mądry, należy go wykonać. Funkcjonariuszy służb mundurowych obowiązuje wiele drobiazgowych przepisów, regulaminów i poleceń, które muszą wypełniać. W końcu rodzaj pracy i specyfika środowiska generują przeciążenie psychiczne. Funkcjonariusze Służby Więziennej pracują z osobami osadzonymi za przestępstwa, przejawiającymi agresywne zachowania, ataki na nich nie należą do rzadkości. Więźniowie dokonują samookaleczeń, trzeba im udzielić natychmiastowej pomocy, nieraz konieczna jest reanimacja. To wszystko nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny funkcjonariusza
– mówi mjr w st. spocz. SW Konrad Wierzbicki, prof. uczelni, ekspert z ponad 20-letnim doświadczeniem pracy w strukturach polskiego więziennictwa.
Tutaj odsetek funkcjonariuszy odchodzących na emeryturę, którzy decydują się na skorzystanie z usług psychologa, może być jeszcze większy niż w przypadku policji i straży pożarnej.
Do wielu wskaźników pokazujących, że Polacy zrównali się już z Europą Zachodnią, dodać należy i te dotyczące kosztów psychicznych generowanych w pracy. Na szczęście podobnie jak w Europie czy Stanach Zjednoczonych nie jest to już temat tabu. Polacy wykazują tutaj coraz większą sprawczość i mają coraz większą świadomość, gdzie i jak szukać ratunku.
[Tytuł, niektóre śródtytuły i sekcja "Co musisz wiedzieć" pochodzą od redakcji]
Prezydent podpisał nowelizację Karty Nauczyciela przywracającą wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe
Nowy program modernizacji służb. Solidarność: Po raz pierwszy nie ma w nim żadnych regulacji płacowych
Niemieccy nauczyciele alarmują: Uczniowie nie potrafią nawet utrzymać ołówka
Kryzys w niemieckich szkołach. Nauczyciele biją na alarm
Sejm znowelizował Kartę Nauczyciela. Szef oświatowej “S”: Satysfakcja jest, ale niepełna
