Szukaj
Konto

Skazał Wawrzeckiego na śmierć. Wcześniej utrzymał wyrok na Pileckiego. Kim był Roman Kryże?

Sędzia Roman Kryże
Źródło: TVP Historia | Autor: nieznany | Licencja: Screen | Sędzia Roman Kryże
opinia
20 listopada 1964 r. rozpoczął się jeden z najgłośniejszych procesów gospodarczych w PRL – tzw. afera mięsna. Przewodniczącym składu sądzącego był Roman Kryże, który 2 lutego 1965 r. ogłosił wyrok śmierci na Stanisława Wawrzeckiego. Kilkanaście lat wcześniej ten sam sędzia uczestniczył w utrzymaniu w mocy wyroku śmierci na rotmistrza Witolda Pileckiego. Historia Kryżego pokazuje, jak funkcjonował wymiar sprawiedliwości podporządkowany komunistycznej władzy.
Co musisz wiedzieć:
  • Kara śmierci w aferze mięsnej: 20 listopada 1964 r. rozpoczął się proces Stanisława Wawrzeckiego i pozostałych oskarżonych. 2 lutego 1965 r. Wawrzecki został skazany na śmierć, a wyrok wykonano 19 marca.

  • Ten sam sędzia w sprawie Pileckiego: Roman Kryże przewodniczył składowi sądzącemu Wawrzeckiego. W 1948 r. uczestniczył również w utrzymaniu w mocy wyroku śmierci na rotmistrza Witolda Pileckiego.

  • Wyroki uchylone po latach: W 2004 r. Sąd Najwyższy uchylił wyroki w aferze mięsnej z powodu rażącego naruszenia prawa. Nie oznaczało to jednak pełnej rehabilitacji skazanych.

 

20 listopada 1964 r. przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie rozpoczął się proces uczestników tzw. afery mięsnej. Główny oskarżony Stanisław Wawrzecki, dyrektor Stołecznego Przedsiębiorstwa Miejskiego Handlu Mięsem, skazany został w lutym 1965 r. na karę śmierci – wyrok wykonano. Jednak nawet w świetle komunistycznego prawa sądzenie było nielegalne, bo wobec oskarżonych zastosowano tryb doraźny. Gwarantem sądowego wyeliminowania Wawrzeckiego był dla władzy sędzia Roman Kryże.

 

Afera mięsna. Dlaczego Wawrzecki został skazany na śmierć?

Aby przeprowadzić tryb doraźny wykorzystano dekret z 16 listopada 1945 r. o postępowaniu doraźnym. Tego rodzaju postępowanie ograniczało prawo do obrony, uniemożliwiało odwołanie, a także, a może przede wszystkim, dopuszczało najwyższy wyrok, czyli karę śmierci. Te wszystkie błędy proceduralne spowodowały uchylenie wyroku w 2004 r. przez Sąd Najwyższy, ale… winy skazanych nie zmywało (odpowiedzialni za braki mięsa na rynku: kradzież, podmienianie towaru, fałszowanie faktur, łapówki; choć prawdziwym winowajcą była komunistyczna władza – ta drakońskimi karami chciała pokazać, że zdecydowanie z tym walczy), a życia Wawrzeckiemu nie przywróciło.

Kiedy 2 lutego 1965 r. – po trwającym półtora miesiąca procesie – wypożyczony z Sądu Najwyższego Roman Kryże wydawał wyrok śmierci na Stanisława Wawrzeckiego (prywatnie ojca znanego aktora - Pawła Wawrzeckiego), wielu pamiętało jeszcze jego krwawy plon w okresie „błędów i wypaczeń”.

"Kryżuje" ludzi - mówił o nim mecenas Władysław Siła-Nowicki, inspektor WiN na Lubelszczyźnie. Inni dodawali: "sądzi Kryże, będą krzyże". Albo równie prawdziwie: "ma swój prywatny cmentarz na Służewie". Bo w latach 1945-1955, kiedy Roman Kryże był sędzią Najwyższego Sądu Wojskowego, zatwierdzał wyroki niższej instancji, w tym wiele wyroków śmierci.

 

Roman Kryże i wyrok na Witolda Pileckiego

15 marca 1948 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał Witolda Pileckiego (a także Marię Szelągowską i Tadeusza Płużańskiego – mojego Ojca) na karę śmierci. 3 maja 1948 r., wyroki w mocy utrzymał Najwyższy Sąd Wojskowy, w składzie: płk Roman Kryże, płk Kazimierz Drohomirecki, mjr Leo (Lew) Hochberg i protokolant por. Jerzy Kwiatkowski. W uzasadnieniu czytamy: "Wymierzone kary są współmierne i [sąd] całkowicie podziela wnikliwe i szczegółowe motywy Sądu I Instancji, jakie miał na względzie przy ich określaniu". Wobec Pileckiego Bierut nie skorzystał z prawa łaski (bohaterski rotmistrz został zamordowany 25 maja 1948 r.). Pozostałej dwójce skazanych zmienił kary na dożywotnie więzienie.

O sfingowanych procesach oficerów, oskarżonych o "spisek w wojsku", Kryże pisał:

"Sprawy 19 oficerów skazanych na karę śmierci nie budziły wątpliwości [...]. Przy tak surowej ocenie działalności szpiegowskiej zarówno przez organa wymiaru sprawiedliwości, jak i przez czołowych przedstawicieli Partii i Rządu nie mogło być żadnych wątpliwości, że jedyną słuszną karą za działalność szpiegowską prowadzoną przez oficerów sztabowych jest najwyższa kara przewidziana w ustawie za tego rodzaju czyn".

 

Kim był Roman Kryże? Kariera sędziego w PRL

Urodzony w 1907 r. we Lwowie Roman Kryże, prawo na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu skończył w 1930 r. Do września 1939 r. pracował w sądach w Grudziądzu. Po wojnie obronnej, w której brał udział jako podporucznik 65 pułku piechoty, był jeńcem wielu niemieckich obozów. Wcielony do (L)WP, walczył m.in. o przełamanie Wału Pomorskiego. Ochotniczo zgłosił się do komunistycznego sądownictwa wojskowego. Wtedy zaczęła się jego kariera w Najwyższym Sądzie Wojskowym.

Po przeniesieniu do rezerwy w 1955 r. kolejne 22 lata Kryże przepracował w Sądzie Najwyższym. Po ostatecznym odejściu z sądownictwa w 1977 r., zmarł w 1983 r. w Warszawie. Pochowany na… "Łączce" Powązek Wojskowych, ponad swoimi ofiarami.

Wyrok na Stanisławie Wawrzeckim wykonano 19 marca 1965 r. przez powieszenie w więzieniu przy ulicy Rakowieckiej 37 w Warszawie. Czterej pozostali dyrektorzy stołecznego handlu mięsem dostali kary dożywotniego więzienia, a właściciel prywatnej masarni i czterej kierownicy sklepów od 9 do 12 lat.

Komentarzy: 0
Data publikacji: 21.11.2026 12:44
Źródło: IPN/ Sąd Najwyższy – orzeczenie z 2004 r./ Polskie Radio