Szukaj
Konto

"To tak realne, że aż niewiarygodne". Rozmowa z twórcami spektaklu „Seminarium diabła”

aktorzy spektaklu "Seminarium diabła"
Źródło: KAI | Autor: Fot. Waldemar Zdrojewski | Licencja: KAI | Od lewej: Łukasz Matecki i Jacek Pluta
Warszawscy aktorzy teatralni i filmowi, Łukasz Matecki i Jacek Pluta, stworzyli spektakl na podstawie książki C.S. Lewisa „Listy starego diabła do młodego”, najpierw prezentowany na scenie Oratorium przy praskiej bazylice przy ul. Kawęczyńskiej, a następnie na Scenie Stygmat przy kościele Wszystkich Świętych.
Co musisz wiedzieć:
  • Łukasz Matecki i Jacek Pluta stworzyli spektakl na podstawie książki C.S. Lewisa Listy starego diabła do młodego;
  • Aktorzy mówią m.in. o realności diabła, tworzeniu spektaklu i muzyki do niego, powodach postania przedstawienia;
  • Artyści mówią również o prowokacji, jaką dla współczesnego świata może być otwarte przyznawanie się do wiary.

 

W rozmowie z KAI artyści opowiadają, czym jest teatr, czy diabeł jest dla nich bytem realnym i co sprawiło, że spektakl o diable w istocie koncentruje się na miłości. Mówią też, czy czują się wyobcowani w środowisku artystycznym, w którym przyznanie się do wiary może stać się powodem ostracyzmu.

Robert Bogdański (KAI): Czym jest dla panów teatr?

Jacek Pluta: To znalezienie narzędzia komunikacji ze światem, który byłby tak bliski temu światu, żeby nie wprowadzał żadnej fałszywej nuty. Ja wiem, że to brzmi jak wytarta płyta, ale musimy skupić się na tym, co uniwersalne. Obecnie teatr sięga po rzeczy marginalne, wyłowione wybiórczo.

Łukasz Matecki: Ja bym odróżnił dwie kwestie: czym jest obecny teatr, a czym chcielibyśmy, żeby był – bo to się często rozjeżdża. Chcielibyśmy, żeby był opowieścią –piękną, metaforyczną – o rzeczywistości. Tym powinien być teatr. Tak jak sztuka powinna być opowieścią o rzeczywistości, przebraną w metaforę, przebraną w atrakcyjną formę, ale zawsze opowieścią o rzeczywistości. A mamy z Jackiem poczucie – i stąd ta cała inicjatywa – że to nasze wyobrażenie o teatrze rozmija się z tym, czym teatr bywa. Odnosimy bowiem wrażenie, że on nie opowiada o rzeczywistości, ale kreuje rzeczywistość, przechodząc w publicystykę, nachalną i – nie bójmy się użyć tego słowa – prymitywną. I dlatego zrobiliśmy nasz spektakl. „Seminarium diabła” to jest teatr, jaki chcielibyśmy, żeby był. Opowiadający o rzeczywistości.

 

Realność diabła

Diabeł jest częścią naszej rzeczywistości?

Jacek Pluta: Jak najbardziej! To tak realne, że aż niewiarygodne. I chyba też ciekawe jest to, że nasza wiara jest pełna paradoksów. W ogóle życie jest pełne paradoksów. I to jest pożywka dla teatru. To nas chyba najbardziej u C.S. Lewisa pociągnęło od strony formalnej – że to jest odwrócone. Perspektywa jest odwrócona. Na wielu poziomach: sensów, ale też i formy. Powtórzę, potrzeba treści uniwersalnych, a diabeł jest uniwersalny, to jest opowieść ponadczasowa.

Łukasz Matecki: Do przeniesienia tego tekstu na deski teatru zmotywowało nas to, żeby pokazać figurę diabła, którą my jako ludzie wierzący dostrzegamy i uważamy za realną, a o której współczesny człowiek często zapomina, traktując ją jak jakieś nieosobowe zło, bliżej nieokreśloną figurę retoryczną. Uznaliśmy, że możemy trafić też do ludzi niewierzących, którzy sobie jakoś inaczej to zło nazywają, jakoś je przebierają. I kto wie, czy to nie będzie pierwszy krok w stronę wyjścia ze swojej bańki narracyjnej, w której zło jest jakiś nieopisanym niczym. Bo Lewis napisał traktat filozoficzny, w którym dowiódł istnienia diabła. Atrakcyjność tego tekstu polegała dla nas też na tym, że mamy przykłady wielu ludzi spoza Kościoła, którzy przychodzą na nasz spektakl i wychodzą zafrasowani, bo uruchamiają się w nich różne bardzo ciekawe procesy. One nas nawet bardziej cieszą niż satysfakcja tych, którzy znali tekst Lewisa wcześniej.

Ale są w Kościele tacy ludzie, którzy mogliby powiedzieć, że panowie kultywujecie coś w rodzaju fascynacji złem, diabłem. Którzy powiadają, że nie należy się na tym koncentrować. Wielu ludzi wewnątrz Kościoła, pewnie pełnych dobrej woli, mówi, że to jest zła droga, że należy się koncentrować na dobru.

Jacek Pluta: Takie głosy się pojawiły i u nas w czasie rozmowy, która jest dla nas tak integralną częścią spektaklu, że nawet nazywamy ją drugim aktem przedstawienia. Padają w niej obawy, czy nie próbujemy – paradoksalnie – obłaskawić diabła. Czy on nas nie uwiódł? Zwraca na to uwagę sam Lewis, który pisze dwóch błędach ludzkości: zupełnym ignorowaniu diabła i nadmiernej fascynacji diabłem.

 

Aż szkoda diabła?

Zetknąłem się też z opinią, że tak dobrze weszliście w swoje role, że aż żal tego diabła, który w końcu przegrywa.

Jacek Pluta: Tego chcieliśmy na pewno uniknąć – żeby postać diabła wywoływała jakieś pozytywne odruchy ludzkiego współczucia. Dlatego pilnowaliśmy się, żeby nie stosować metody Stanisławskiego, czyli takiego wchodzenia w postać, jakbyśmy chcieli ją usprawiedliwiać w wymiarze artystycznym, żeby została ona uwiarygodniona przed widzem. Jeśli jednak ktoś odniósł wrażenie, że tego chcieliśmy, to od razu się nad tym zastanawiamy, bo to nie było naszą intencją. Ważne było dla nas, że Lewis dobrze wszedł we współczesny świat. 80 lat temu to nie jest tak odległy czas.

Łukasz Matecki: Miałem takie natręctwo, kiedy przygotowywaliśmy spektakl: tu jest Lewis, tu, w każdym zachowaniu – rodziny, swoim, innych…

Jacek Pluta: To było znamienne. Zaczęliśmy się zastanawiać, czy nie jesteśmy narzędziem w ręku diabła, że zaczynamy odkrywać jego mechanizmy. I jesteśmy dumni z tego, że potrafimy to dostrzec.

Łukasz Matecki: Przecież diabeł Lewisa jest atrakcyjny – fajerwerki intelektualne, błyskotliwe myśli. Myśmy nie mogli z tego zrezygnować  i w pewien sposób tę atrakcyjność kontynuowaliśmy.

Jacek Pluta: I trochę byliśmy narzędziami w jego rękach.

Łukasz Matecki: To było zresztą niezwykłe, całe tworzenie tego spektaklu. Bo myśmy tryskali pomysłami, właściwie przez cały kilkumiesięczny czas tworzenia spektaklu nie mieliśmy mielizn twórczych, byliśmy pełni optymizmu. I nagle, już pod koniec tej pracy, kiedy tak w nas to wszystko buzowało, że cała naprzód, ktoś bardzo bliski tworzeniu spektaklu powiedział nam, że jest bardzo poważnie chory. I my wtedy siedliśmy. Poczuliśmy miałkość naszego optymizmu. Atrakcyjność naszych pomysłów stała się bez znaczenia w obliczu tragedii tego człowieka. Wtedy Jacek wpadł na pomysł, żeby się w spektaklu pojawił hymn o miłości św. Pawła. U Lewisa tak naprawdę te diabelskie bajery, te wszystkie jego opowieści skrzące się intelektem i pomysłami, nagle siadają w obliczu prostej rzeczy – miłości. Tam się pojawia prawdziwa miłość Boga do człowieka, człowieka do Boga, i kończy się ten cały blichtr, to uwodzenie, a zaczyna się miłość i nadzieja, i to, co jest istotą człowieczeństwa i naszego bycia tu na ziemi. Myśmy do tego tragicznego wydarzenia, o którym wspomniałem, tak mocno nie odczuwali roli miłości w tekście Lewisa, choć to wszystko tam jest. Na tym właśnie etapie pracy zrozumieliśmy, że musimy opowiedzieć o miłości. Zrozumieliśmy, po co w tym jesteśmy. Oczywiście chodziło też trochę o to, żeby wyrzuty sumienia wywołać. Cała opowieść Lewisa jest bowiem po to, żeby trochę ludzi poruszyć, ale żeby jednak na końcu było widać, kto jest najważniejszy, kto rządzi. I nawet, jak komuś jest jakoś szkoda diabła, to niech wie, że w końcu ten diabeł przegra. Bo Zwycięzca jest jeden.

Jacek Pluta: Uświadomiliśmy sobie, że ten spektakl nie może być o diable, i on nie jest o diable. Uświadomiliśmy sobie, że ta zabawa horyzontalna, ta fascynacja, musi nabrać wertykalnego kierunku, że musimy iść w górę, ku Bogu, ku miłości i to jest jedyna rzecz, której diabeł nie zrozumie.

Łukasz Matecki: To nam też pomogło dramaturgicznie.

Jacek Pluta: To genialne stworzenie, upadły anioł, jednej rzeczy nie jest w stanie pojąć – miłości. I wtedy zbudowała nam się konstrukcja. Przełomowy moment następuje wtedy, gdy dochodzi do tytułowego seminarium o czasie, gdy mówię ten długi, teatralnie karkołomny tekst. I potem słyszymy hymn o miłości św. Pawła, którym diabeł też potrafi się posługiwać, szermować nim, bo jest doskonałym znawcą Biblii.

Łukasz Matecki: I w pewnym sensie – gdy nasza próżność aktorska została połechtana, jak się skrzymy aktorskimi popisami, bo jednak bez tego teatru nie ma – to wszystko uświęca te nasze działania i tę pewną atrakcyjność.

 

Muzyka w spektaklu 

Świetnie panowie gracie na gitarach. To a propos skrzenia się.

Łukasz Matecki: Może tak, dziękujemy. Ale sensu tekstu Lewisa tośmy z początku tak całkiem nie dostrzegali. Wiedzieliśmy, że ten spektakl będzie użyteczny, że jest w ludziach potrzeba – bo w końcu cały czas w towarzystwie słyszymy – że nie ma na co iść do teatru. Podjęliśmy więc ryzyko produkcji tego przedstawienia, bo to czas i pieniądze, chociaż to drugie nieprzesadne, ponieważ nie jest to drogi spektakl…

Jacek Pluta: Ale ryzyko kompromitacji pewnej też.

Łukasz Matecki: Właśnie! Bo myśmy nie mieli wcale pewności, czy ta figura dość ryzykowna – gdy my wychodzimy do ludzi i robimy z nimi rodzaj coachingu, jakiś performance, zarezerwowany jednak dla innych idei czy ideologii – się uda. Myśmy to celowo zapożyczyli, cały ten koncept z tego się wziął, żeby wykorzystać formułę współczesnego, bardzo progresywnego teatru, żeby oszukać, bo tu wszystko jest od początku inwersją. Jacek zwrócił uwagę, że Jezus po dwóch posyłał, a my jesteśmy antyapostolatem: dwóch diabłów wysłanych, żeby zwodzić człowieka. Nasz zawód to aktorstwo, a aktor ma być przede wszystkim prawdziwy. A jak mamy być prawdziwi, to chcieliśmy, żeby to było serio, żeby ten przekaz nie był krotochwilny, banalny, żeby to nie były „Igraszki z diabłem”, żeby z Lewisa nie została tylko ta śmietanka, ta skrząca część, żeby to nie była tylko błyskotliwość. I po jakimś spektaklu pewna kobieta powiedziała nam, że ma poczucie, jakby ktoś jej na głowę kubeł śmieci wysypał…

Jacek Pluta: Chciała wyjść w pierwszych minutach. Inna pani powiedziała nam, że ma głębokie doświadczenie muzyki metalowej jako swego rodzaju opętania, i chciała uciec.

Czy ta muzyka była specjalnie dobrana pod tym kątem?

Łukasz Matecki: Tu mieliśmy problem. Wiedzieliśmy, że musi być muzyka. Wiedziałem, że Jacek gra na gitarze. Zadzwoniłem do niego i zapytałem, czy czytał Lewisa. Myśmy razem studiowali, ale nigdy się nie spotkaliśmy na scenie, nie było między nami zażyłości. Wiedziałem, że on ma fundację Art Bene i że gra na gitarze. Zaczęliśmy pisać teksty i pojawił się problem muzyki. Pierwsza sugestia w jakimkolwiek teatrze, jeśliby się pojawił taki temat, to byłby Behemoth – satanistyczna muzyka, albo techno. 99 proc. teatrów, jakby robiło opowieść o diable, to by tam było takie skojarzenie. Proste, sugestywne. Ale Lewis narzuca swoim tekstem pewien poziom. Długośmy się zastanawiali, jaki to powinien być charakter muzyki. Postanowiliśmy, że grając, idziemy za tekstem, ale muzyka niech będzie efektem jakichś naszych doświadczeń, naszej estetyki, żeby z nas się brała. I nie chcieliśmy stereotypu, to nam nie licowało z powagą i znaczeniem tekstu. A jednocześnie chcieliśmy, żeby to było trochę eklektyczne, żeby to była propozycja chaotyczna. Stąd muzyka punkowa, muzyka buntu. Bunt się kojarzy z diabłem, prawda? Trochę chaosu w tej muzyce myśmy świadomie i celowo wprowadzili. Muzyka rockowa jest trochę uwodząca, jak diabeł potrafi uwodzić w popkulturze, a jednocześnie, żeby to nie było takie wprost: o Jezu, sataniści!

To by się zamieniało w szopkę. Taki jasełkowy diabeł.

Łukasz Matecki: Właśnie, żeby się nie obracać wokół prostych schematów.

 

Powód powstania

Chciałbym wrócić do początku. Nie wydaje mi się, żeby ten spektakl powstał dlatego, że mieliście panowie jakieś teoretyczne przemyślenia, że z lektury i teorii wyszło wam, że trzeba zrobić takie przedstawienie. Co było takim najgłębszym powodem?

Łukasz Matecki: Dwa lata temu trafiłem po raz kolejny na audiobook czytany przez Zbigniewa Zapasiewicza i puściłem sobie fragment o wojnie. I ten fragment wydał mi się bardzo bieżący. On kolejny raz pokazuje, jak ten tekst jest przenikliwy, żywy. I jeszcze silniej go odczuwamy w dobie wojny za granicą. Tak więc jeszcze bardziej przez tą wojnę jest sens o tym opowiadać. Także o tym, co jest ważniejsze niż wojna. Zadzwoniłem do Jacka i okazało się, że obaj jesteśmy fanami tej książki.

Jacek Pluta: Impulsem była wojna, bo Lewis to pisał w 1942 r., a teraz czas wojenny się powtórzył. I tu nastąpiła pierwsza inwersja. Inwersja spojrzenia na wojnę oczami diabła, który, jak się okazuje, wcale się też nie cieszy tą sytuacją. Wręcz jest bardzo zaniepokojony.

Bo wojna to nie jest najgorsze, co duszę człowieka może spotkać…

Jacek Pluta: Wręcz przeciwnie – ona zaczyna orientować człowieka na kwestie eschatologiczne, na Boga. Człowiek zaczyna sobie zadawać pytania o sens istnienia. I pierwszą rzeczą było to, żeby jakoś tchnąć nadzieję w serca ludzi, którzy niepokoją się wojną. Bo chcemy robić teatr, który niesie nadzieję. I zaczęły się nam objawiać kolejne rzeczy. Kluczowe jest spojrzenie na demona. Bo po pierwsze my go ignorujemy, co gorsza, ignorujemy go w Kościele. Ludzie Kościoła postrzegają go jako rodzaj figury, jakby retorycznej – to jest dla mnie porażające, że ludzie wierzący nie uznają realności demona, tego, że jest on osobowym złem. Dlatego chcieliśmy opowiedzieć o tym w kościele, bo – takie jest moje doświadczenie z perspektywy kilkunastu lat od mojego nawrócenia – że diabeł jest traktowany niepoważnie. Obłaskawiany. Mnie nie chodzi o to, aby się nim fascynować, tylko żeby nazywać rzeczy po imieniu. Owszem, miłosierdzie jest potężną siłą, ale sprawiedliwość jest równie potężna. Na ich dwóch się opiera historia zbawienia, a my trochę zapomnieliśmy o sprawiedliwości Bożej. Jest „Alleluja i do przodu”! – i pięknie; ale „memento” też musi być, bo Chrystus pokazuje, że to idzie przez krzyż i cierpienie. A cierpienie jest w wojnie.

Czyli do podjęcia się realizacji tego zadania skłoniła panów wojna?

Łukasz Matecki: Można powiedzieć w skrócie, że tak. Niezależnie od siebie kilkanaście lat temu obaj przeczytaliśmy ten tekst i każdy z nas czuł w sobie potrzebę, aby go przenieść na scenę. Tylko nie mieliśmy na to pomysłu, natomiast każdy z nas miał w sobie chęć opowiadania światu o tym tekście. I okoliczność wojny dała tej chęci takie uzasadnienie produkcyjne.

Jacek Pluta: Bo chcieliśmy dać ludziom nadzieję...

Pojawia się wobec tego pytanie o przyszłość. Co dalej?

Łukasz Matecki: Nie tylko pytanie, ale rodzaj presji. Zagraliśmy ponad 60 spektakli, po każdym z nich mamy godzinną czy ponad godzinną rozmowę z publicznością. I takie pytania padają bardzo często.

 

Dalsze plany

I dalsze pytanie: czy panów zdaniem jest miejsce na tego typu sztukę?

Łukasz Matecki: Sądząc po zapełnionej widowni Sceny Stygmat – tak. Także sądząc po pytaniach, które nam zadawała widownia: co następne? A my przecież prowadzimy normalne życie zawodowe, mamy rodziny, naszą działalność w fundacji Art Bene prowadzimy w wolnym czasie. Zaczęliśmy myśleć i przeszliśmy przez mnóstwo propozycji. Wysoko sobie postawiliśmy poprzeczkę Lewisem i tym konceptem, który nam się teatralnie udał, więc nie chcielibyśmy nic dublować czy odcinać kuponów. I wtedy Jacek przyniósł mi książkę…

Jacek Pluta: Nie myślałem, że to będzie podstawa do czegokolwiek, tak ją przyniosłem po kumpelsku. To jest książka, która ma potencjał duchowy, dla mnie bardzo osobisty. Była dla mnie rodzajem codziennej medytacji i chciałem się nią podzielić.

Łukasz Matecki: Zaczął mi opowiadać, o czym to jest, i ja od razu poczułem się podobnie jak w czasie, kiedy robiliśmy „Seminarium diabła”. I teraz myślimy, żeby to zrobić. Ta książka to „Mój Chrystus połamany” autorstwa hiszpańskiego jezuity Ramona Cue Romano. To jest rodzaj kontemplacji o istocie wiary, o istocie cierpienia, krzyża. Nie znoszę monodramów, bo uważam, że jest w nie wpisana pycha i próżność, to, paradoksalnie, w tym przypadku od razu powiedziałem Jackowi, że to się świetnie nadaje na monodram.

 

Prowokacja?

Jeszcze jedno pytanie. Środowiska artystyczne mają to do siebie, że o wiele lepiej żyje się w nich człowiekowi, który właśnie powiedział, że zdradza żonę, niż takiemu, który powiedział, że się modli. I mam wrażenie, że to, co panowie robicie, jest gigantyczna prowokacją wobec tych środowisk. Jak się z tym czujecie?

Jacek Pluta: Prowokacja może mieć intencje szlachetne i intencje złe. Na pewno jest naszym celem sprowokować współczesnego człowieka do jakiejś pogłębionej refleksji. Natomiast na pewno nie jest naszym celem, żeby napiętnować czyjąś, w naszym mniemaniu niewłaściwą, postawę. Tak więc od początku nie było naszym pragnieniem, żeby się dzielić przedstawieniem z naszym światem branżowym. Zwykle się zaprasza rozmaitych twórców, reżyserów, aktorów, scenarzystów…

Łukasz Matecki: … żeby ocenili pod względem warsztatowym. Nas to w ogóle nie obchodziło.

Jacek Pluta: Ja pracuję od 26 lat w Teatrze Syrena. I odkąd zacząłem się orientować w stronę Boga, targają mną od wielu lat różne dylematy. Dylematy związane z przekazem ideologicznym współczesnego teatru, przekazem nachalnym, genderowym itp. Ucieczka z tej sytuacji byłaby prosta: na pustynię. Natomiast ja spotkałem się z ludźmi w branży, którzy są wierzący. Wielu z nich ma skomplikowane sytuacje życiowe, rodzinne; nie oceniam tego.

Czyli to jest prowokacja, której pan nie traktuje jako prowokacji, choć będzie to tak postrzegane.

Łukasz Matecki: Ja bym nie przeceniał siły tej prowokacji. Z różnych powodów. Po pierwsze gdybyśmy byli młodsi, to byłby to problem. Ale my już mamy swoje lata i ugruntowaną pozycję. Ten, kto nas ma za świrów, nie będzie myślał o nas inaczej, więc możemy sobie pozwolić na ten rodzaj prowokacji. Po drugie, jeśli ktoś uznaje to za nasze wariactwo, za jakieś odchylenie od normy, to zwyczajnie się tym nie interesuje, nie przydaje temu żadnej wagi. Tak więc, najkrócej mówiąc, nie czujemy się jakimiś męczennikami czy odważnymi prekursorami. A zatem w pewnym sensie jest to prowokacja, ale taka, która także nas samych ma prowokować. Grając, my także jesteśmy odbiorcami, nas ciągle ten spektakl trzyma w ryzach. Tam co drugie zdanie jest o pokorze, o pysze, bo pycha jest królową grzechu. Każdy z tych spektakli jest dla nas Nemezis – przypomnieniem: uważaj! Pamiętaj! Tak więc jeżeli prowokacja, to wszystkich, siebie też.

Jacek Pluta: Tak. Największą prowokacją jest prowokacja samych siebie. Zauważyliśmy siłę tego tekstu dla nas samych. I to nas motywuje. I tak chcemy pracować nad tym następnym tekstem.

Auto-rekolekcje?

Łukasz Matecki: Wspólnotowe! I to nie tylko w obrębie Kościoła! Najlepiej, żeby przychodzili ludzie spoza. Na tym polega ta forma teatralna. Nie zapomnę kobiety, która siedziała w kącie na widowni, i gdy rozmawialiśmy z ludźmi po spektaklu, podniosła rękę i mówi: „Ja tu znalazłam się przypadkiem. Jestem osobą spoza Kościoła. Chciałam jedną rzecz powiedzieć: zadałabym panom parę pytań, ale mogłabym to zrobić dopiero jutro, muszę pójść do domu i wszystko przemyśleć”.

Jacek Pluta: Mamy też doświadczenie ludzi, którzy przychodzą na spektakl po wiele razy. Bo za każdym razem dostrzegają coś nowego.

 

Rozmówcy

Łukasz Matecki (1972) – absolwent wydziału aktorskiego wrocławskiej filii PWST w Krakowie. Aktor Teatru Scena Współczesna w Warszawie.

Jacek Pluta (1973) – absolwent wydziału aktorskiego wrocławskiej filii PWST w Krakowie. Aktor Teatru Syrena w Warszawie.

Komentarzy: 0
Data publikacji: 21.11.2026 12:00
Źródło: KAI