NATO 3.0 narodzi się w Turcji

Zmiany w Sojuszu Północnoatlantyckim były nieuniknione, zwłaszcza po powrocie Donalda Trumpa do Białego Domu. Po zimnowojennym, a potem postzimnowojennym okresach w historii NATO rozpoczyna się właśnie kolejna epoka – ma się charakteryzować przede wszystkim znacząco mniejszym zaangażowaniem militarnym USA w Europie, co z kolei wynika z ogólnej sytuacji globalnej, przede wszystkim uznaniem przez Waszyngton za priorytet obszaru Indo-Pacyfiku, gdzie konfrontacja z Chinami wydaje się nieunikniona.

USA szykują nowy układ sił w Europie

W Helsingborgu w południowej Szwecji w czwartek i piątek 21-22 maja odbyło się nieformalne spotkanie szefów dyplomacji 32 państw NATO z udziałem szefa Departamentu Stanu USA Marco Rubio. Rozmowy były przygotowaniem przed lipcowym szczytem Sojuszu Północnoatlantyckiego w Ankarze, który jest zaplanowany na 7-8 lipca. Oczywiście wszystkich w Helsingborgu najbardziej interesowało, żeby Rubio wyjaśnił wszelkie nieporozumienia i wątpliwości sojuszników po ostatnich sygnałach zza oceanu dotyczących sił USA w Europie. Na początku maja Pentagon wstrzymał planowaną rotację tysięcy żołnierzy do Polski, sygnalizując jednocześnie redukcje w innych krajach, w tym w Niemczech. Następnie Donald Trump nieoczekiwanie ogłosił, że do Polski zostanie wysłanych dodatkowych 5 000 żołnierzy.

Rubio uspokaja sojuszników NATO

Europejscy urzędnicy obawiają się, że rozmieszczenie wojsk jest w coraz większym stopniu kształtowane przez spory polityczne, a nie długoterminowe planowanie NATO. Wcześniejsza decyzja Trumpa o wycofaniu sił z Niemiec nastąpiła po ostrych sporach z Berlinem dotyczących amerykańskich ataków wojskowych na Iran oraz podziału obciążeń w ramach NATO. Rubio odrzucił sugestie, że posunięcia te miały podłoże polityczne:

To wszystko to praca techniczna wykonywana przez wojskowych - Nie jest to decyzja podjęta na kolanie – powiedział Rubio dziennikarzom, podkreślając, że wszelkie redukcje są częścią długotrwałego przeglądu strategicznego koordynowanego z sojusznikami. – W Europie będzie ostatecznie mniej żołnierzy amerykańskich niż miało to miejsce w przeszłości – powiedział.

Sekretarz stanu zapewnił przy tym, że zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w zbiorową obronę NATO pozostanie nienaruszone. Niemniej jednak otwarcie przyznał, że Stany Zjednoczone dokonują ponownej oceny swojej globalnej pozycji, równoważąc zobowiązania w Europie, regionie Indo-Pacyfiku i na Bliskim Wschodzie. - Stany Zjednoczone nie mogą być wszędzie jednocześnie – dodał sekretarz generalny NATO Mark Rutte, broniąc strategicznej rekalibracji Waszyngtonu.

NATO 3.0 – Europa ma płacić i bronić się sama

Spotkanie w Szwecji było zaledwie przedsmakiem tego, co czeka sojuszników na lipcowym szczycie NATO w Ankarze. Wiele wskazuje na to, że będzie to punkt zwrotny w rozwoju Sojuszu. W Helsingborgu zarówno Rubio, jak i Rutte przyznali, że NATO wkracza w okres poważnych przemian. Rubio zasugerował, że Trump oczekuje od sojuszników poważnych zmian, zwłaszcza w zakresie wydatków na obronę i podziału obciążeń: „NATO musi być wartościowe dla Stanów Zjednoczonych”. Przesłanie było jednoznaczne: Europa ma się przygotować na przyszłość, w której Stany Zjednoczone pozostają zaangażowane w NATO, ale nie ponoszą już przeważającej części obciążenia. W dyskusjach już zaistniało określenie „NATO 3.0”. Według tej koncepcji Europa wzięłaby większą odpowiedzialność za obronę konwencjonalną kontynentu, a USA zapewniłyby parasol nuklearny. Europa przejmuje nadzór nad trzema dowództwami operacyjnymi w Brunssum, Neapolu i Norfolk. Natomiast USA będą prawdopodobnie kierować różnymi dowództwami bojowymi.

Niemcy chcą stać się militarnym liderem Europy

Termin „NATO 3.0” został po raz pierwszy użyty przez wiceszefa Pentagonu Elbridge'a Colby'ego w zeszłym roku. Wówczas odnosił się on do potrzeby wzięcia większej odpowiedzialności przez Europę. Przy czym – to należy zauważyć – kluczową rolę mają odgrywać siły konwencjonalne Niemiec, które stawiają na ambitny rozwój Bundeswehry. Później, już w maju tego roku, pojawiło się określenie „silniejsza Europa w silniejszym NATO” na spotkaniu wschodniej flanki NATO i krajów nordyckich w Bukareszcie – co właściwie oznacza podobną koncepcję. Na razie są te hasła i ogólne propozycje, szczegóły dopiero są dopracowywane.

Za kulisami spotkania w Helsingborgu przedstawiciele Sojuszu potwierdzili, że trwają rozmowy dotyczące wkładu USA w Model Sił NATO – strukturę określającą, które oddziały są dostępne do szybkiego rozmieszczenia w sytuacji kryzysowej. Ani Rubio, ani Rutte nie podali szczegółów, wielokrotnie określając rozmowy jako „ściśle tajne”. Więcej będzie zapewne wiadomo po szczycie w stolicy Turcji.

[Lead, sekcje "Co musisz wiedzieć", "Dlaczego USA zmieniają strategię", "Co NATO 3.0 oznacza dla Polski", FAQ i śródtytuły od Redakcji]

Dlaczego USA zmieniają strategię

Zmiana podejścia Stanów Zjednoczonych do obecności wojskowej w Europie wynika z kilku kluczowych powodów strategicznych, finansowych i geopolitycznych. Waszyngton coraz wyraźniej sygnalizuje, że Europa będzie musiała w większym stopniu samodzielnie odpowiadać za swoje bezpieczeństwo.

Rosnące znaczenie Chin i regionu Indo-Pacyfiku

Dla administracji USA najważniejszym globalnym rywalem pozostają dziś Chiny. Coraz większa część amerykańskich zasobów wojskowych, technologicznych i wywiadowczych jest kierowana do regionu Indo-Pacyfiku, gdzie rośnie napięcie wokół Tajwanu i wpływów Pekinu.

Presja na większe wydatki Europy

Waszyngton od lat krytykuje część państw NATO za zbyt niskie wydatki na obronność. Donald Trump wielokrotnie podkreślał, że Stany Zjednoczone nie powinny ponosić największego ciężaru finansowego bezpieczeństwa Europy. Koncepcja „NATO 3.0” zakłada więc większą odpowiedzialność państw europejskich za siły konwencjonalne.

Zmiana globalnych priorytetów militarnych

USA są dziś zaangażowane jednocześnie:

• w odstraszanie Rosji w Europie,
• rywalizację z Chinami,
• bezpieczeństwo Bliskiego Wschodu,
• ochronę szlaków handlowych.

Amerykańska administracja otwarcie przyznaje, że nie jest w stanie utrzymywać tak dużej obecności wojskowej na wszystkich kierunkach jednocześnie.

Nowa rola Europy w NATO

Coraz częściej mówi się o modelu, w którym:

• Europa odpowiada za klasyczne siły lądowe i obronę kontynentu,
• USA zapewniają głównie parasol nuklearny, technologie i strategiczne wsparcie.

Wschodnia flanka NATO stała się kluczowym obszarem bezpieczeństwa po rosyjskiej agresji na Ukrainę. Polska, ze względu na położenie i skalę inwestycji w armię, jest postrzegana przez USA jako jeden z najważniejszych partnerów wojskowych w regionie.

Co NATO 3.0 oznacza dla Polski

Koncepcja „NATO 3.0” może oznaczać dla Polski jednocześnie większą szansę strategiczną i nowe ryzyka polityczne. Z jednej strony wzmacnia się znaczenie wschodniej flanki NATO, z drugiej – rośnie rola największych państw Europy, przede wszystkim Niemiec, które chcą stać się głównym filarem konwencjonalnej obrony kontynentu.

Polska jako klucz państw wschodniej flanki

W nowym modelu bezpieczeństwa Polska przestaje być jedynie „krajem frontowym”, a staje się jednym z najważniejszych państw NATO odpowiedzialnych za odstraszanie Rosji. To właśnie przez Polskę przebiegają główne szlaki logistyczne wsparcia dla Ukrainy, tutaj znajdują się amerykańskie bazy, magazyny sprzętu i infrastruktura wojskowa.

Jeżeli USA ograniczą swoją obecność w Europie Zachodniej, a część wojsk pozostawi bliżej granicy z Rosją, znaczenie Polski może wzrosnąć. W praktyce może to oznaczać:

• większą liczbę wojsk USA i NATO w regionie,
• rozbudowę baz wojskowych i infrastruktury,
• wzrost znaczenia Polski w decyzjach strategicznych Sojuszu,
• większy wpływ państw flanki wschodniej na politykę bezpieczeństwa NATO.

Rosnąca rola Niemiec budzi obawy

Jednocześnie NATO 3.0 zakłada silniejsze zaangażowanie europejskich armii, a największym beneficjentem tej zmiany mogą być Niemcy. Berlin od miesięcy zapowiada ogromne inwestycje w Bundeswehrę i chce stać się głównym centrum wojskowym Europy.

Dla Polski oznacza to ryzyko polityczne. Im większa dominacja Niemiec w europejskim systemie bezpieczeństwa, tym większy wpływ Berlina na decyzje dotyczące obronności, przemysłu zbrojeniowego czy polityki wobec Rosji. W polskiej debacie pojawiają się obawy, że część państw Europy Zachodniej może próbować budować bezpieczeństwo bardziej pod interesy gospodarcze i stabilizację relacji z Moskwą niż pod realne potrzeby państw granicznych NATO.

Polska będzie musiała balansować między USA a Europą

Nowa strategia NATO może wymusić na Polsce prowadzenie bardzo ostrożnej polityki. Z jednej strony Warszawa będzie chciała utrzymać jak najsilniejsze relacje wojskowe z USA, bo amerykański parasol nuklearny pozostaje podstawą odstraszania Rosji. Z drugiej – coraz większe znaczenie będą miały europejskie struktury obronne, w których dominującą rolę mogą odgrywać Niemcy i Francja.

Dlatego dla Polski kluczowe stanie się:

• utrzymanie trwałej obecności wojsk USA,
• rozwój własnej armii i przemysłu zbrojeniowego,
• wzmacnianie współpracy państw flanki wschodniej,
• niedopuszczenie do marginalizacji interesów regionu przez największe państwa Europy Zachodniej.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy USA naprawdę ograniczają obecność wojskową w Europie? Tak, administracja Donalda Trumpa zapowiada stopniową zmianę strategii i większe skupienie na regionie Indo-Pacyfiku oraz rywalizacji z Chinami. Nie oznacza to jednak wyjścia USA z NATO.
2. Dlaczego Polska może zyskać na zmianach w NATO? Polska leży na wschodniej flance Sojuszu i jest kluczowym państwem dla odstraszania Rosji. To sprawia, że znaczenie militarne naszego kraju rośnie.
3. Na czym polega koncepcja „NATO 3.0”? Zakłada ona większą odpowiedzialność państw europejskich za obronę konwencjonalną, przy jednoczesnym utrzymaniu amerykańskiego parasola nuklearnego i strategicznego wsparcia USA.
4. Dlaczego rosnąca rola Niemiec budzi kontrowersje? Część państw Europy Środkowo-Wschodniej obawia się, że dominacja Niemiec w europejskiej obronności może prowadzić do marginalizacji interesów wschodniej flanki NATO.
5. Czy większa obecność wojsk USA w Polsce zwiększa bezpieczeństwo kraju? Tak, obecność amerykańskich żołnierzy jest traktowana jako element odstraszania Rosji i gwarancja realnego zaangażowania USA w obronę regionu.