"Byłem ofiarą doktora Mengele". Przeżył eksperymenty "Anioła śmierci"

-
László Kiss miał 16 lat, gdy w 1944 r. trafił wraz z bratem bliźniakiem do niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau. Był jedną z osób poddawanych badaniom prowadzonym przez nazistowskiego lekarza Josefa Mengelego. Z rodziny deportowanej do obozu przeżył tylko on.
-
Po latach Kiss opowiedział o swoich doświadczeniach Tomaszowi Plaskocie. Rozmowy przeprowadzone w ostatnich latach życia świadka stały się podstawą książki „Byłem ofiarą doktora Mengele. W medycznym piekle Auschwitz”, wydanej w marcu 2026 r.
-
Josef Mengele nigdy nie odpowiedział przed sądem za swoje zbrodnie. Po wojnie ukrywał się w Ameryce Południowej. Zmarł 7 lutego 1979 r. w Brazylii i został pochowany pod przybranym nazwiskiem Wolfgang Gerhard.
Mówiono o nim „Anioł Śmierci”, był nieco po trzydziestce gdy trafił do największej na świecie fabryki śmierci – KL Auschwitz-Birkenau, którą Niemcy zbudowali w niewielkim małopolskim miasteczku – w Oświęcimiu. Zmarł blisko cztery dekady później. Nie miał jeszcze 70 lat. Stało się to tysiące kilometrów od Oświęcimia, w Brazylii. Za to, co robił w Auschwitz nigdy nie stanął przed sądem i nie poniósł kary.
Alianci sądzili i skazywali w Norymberdze najważniejszych zbrodniarzy. Innych ominęła sprawiedliwość. Jedni żyli z własnymi nazwiskami i w ogóle się nie urywali – jak Heinrich Reinefarth, który pacyfikował Powstanie Warszawskie. Inni, zmienili nazwisko, uciekli za ocean i spokojnie dożywali starości, jak Josef Mengele vel Wolfgang Gerhard.
Jak Tomasz Plaskota dotarł do László Kissa?
Josef Mengele uczestniczył nie tylko w selekcjach w Auschwitz, podczas których decydowano, kto będzie żył, a kto trafi do komory gazowej. Ponadto przeprowadzał liczne eksperymenty pseudomedyczne. Między innymi w sferze jego zainteresowań byli bliźniacy. Ponoć przed wyjazdem do Oświęcimia, miał usłyszeć od znajomego profesora: „Tam drzemią wielkie możliwości. Wiele ras, wiele narodów. Spróbuj. To dla dobra nauki”. Jak pisze Tomasz Plaskota, autor książki „Byłem ofiarą doktora Mengele. W medycznym piekle Auschwitz”, Mengele w obozie „gromadził materiały do rozprawy habilitacyjnej. Szukał odpowiedzi na pytania nurtujące nazistowskich genetyków: jak powstają ciąże mnogie i co zrobić, by dzieci odznaczały się wzorcowymi cechami aryjskimi. Odpowiedzi na te pytania miały posłużyć do wyhodowania Niemców bez wad genetycznych”. Jedną z jego „pacjentów” był wówczas nastoletni László Kiss (ur. w 1928 r.), z którym udało się porozmawiać autorowi książki.
"Numer telefonu do mieszkającego w Budapeszcie profesora László Kissa otrzymałem pod koniec lata 2020 r. od historyka prof. Bogdana Musiała. Profesor Kiss bez wahania zgodził się na wywiad o jego pobycie w niemieckim obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Sądzę, że to wyraz wdzięczności dla Polaków, którzy pomogli mu przetrwać po obozie i wrócić na Węgry. Byłem wtedy gotowy jechać na kilka dni do Budapesztu, ale profesor, który liczył wtedy 92 lata, zaproponował, aby ze względu na COVID-19 rozmawiać telefonicznie lub przez Skype’a. Mimo swojego podeszłego wieku prof. Kiss niezwykle sprawnie posługiwał się nowymi technologiami. Od jego syna, Andrasa wiem, że jego ojciec był wielkim fanem smartfona. Często i chętnie z niego korzystał. W ciągu kilku miesięcy, z moim przyjacielem, tłumaczem z języka węgierskiego, Ferencem, przeprowadziliśmy serię wywiadów z profesorem".
Prof. László Kiss zmarł 25 stycznia 2022 r. w Budapeszcie w wieku 94 lat. Po śmierci kazał się skremować, co było zaskoczeniem dla jego najbliższych, ale jednocześnie hołdem dla całej rodziny zamordowanej w KL Auschwitz-Birkenau. Jego prochy spoczywają na cmentarzu Kerepesi w Budapeszcie.
László Kiss i jego brat bliźniak trafili do Auschwitz w 1944 r.
Dziennikarz z Polski był najprawdopodobniej ostatnim reporterem, który rozmawiał z Kissem na temat niemieckiej fabryki śmierci i Mengele. Ogromnie cenne w zapisie tej rozmowy jest to, że Kiss już na jej wstępie zaznaczył: „pragnę być precyzyjny w moich wypowiedziach, dlatego będę mówił tylko o rzeczach, które osobiście przeżyłem i widziałem na własne oczy. Jeżeli nie byłem świadkiem jakiegoś zdarzenia albo nic o nim nie wiem, nie mówię o tym”.
"Od września 1943 r. László Kiss uczył się w prestiżowym Liceum Berzsenyi Dániela w Budapeszcie. Kiedy 19 marca 1944 r. na Węgrzech rozpoczęła się okupacja niemiecka, naukę w budapeszteńskim liceum zawieszono. Uczniom żydowskiego pochodzenia rozdano karty meldunkowe i zobowiązano ich do noszenia na ubraniu widocznych, żółtych gwiazd Dawida – opowiada o losach swego rozmówcy Tomasz Plaskota. – László z trudem uzyskał pozwolenie na powrót do rodzinnej miejscowości Seregélyes pod Székesfehérvárem, ponieważ nowe władze zabroniły Żydom podróżowania. Jego brat bliźniak, Endre, zwany przez rodzinę Bandi, po ukończeniu gimnazjum uczył się w Seregélyes stolarstwa. W sierpniu 1944 r., kiedy László Kiss z bratem bliźniakiem Endre trafili do Auschwitz, mieli po 16 lat. Do obozu wywieziono ich całą rodzinę. Przeżył tylko László…".
W pewnym momencie rozmowy Tomasz Plaskota zapytał byłego więźnia czy wraz z bratem prosił Boga o przeżycie, a Kiss zaprzeczył mówiąc: „Nie pamiętam, by w obozie jakikolwiek związek łączył mnie i brata z Panem Bogiem. Nie modliliśmy się do Niego, nie prosiliśmy Go o nic” i dodawał: „Przyjęliśmy, że dobry Bóg nie byłby w stanie interweniować w Auschwitz”.
Jak Josef Mengele traktował bliźnięta w Auschwitz?
Psychiatra dr Douglas Kelley, rozsławiony niedawno filmem „Norymberga” Jamesa Vanderbilta, badał niemieckich zbrodniarzy. Chciał znaleźć jakiś jeden punkt w ich psychice, coś, co łączyłoby ich. Chciał udowodnić, że jest coś takiego jak „umysł nazisty”, a ważni naziści mają ze sobą coś wspólnego. Uważał, że gdyby to się udało, znając swego rodzaju źródło zła, można by zapobiec podobnej hekatombie w przyszłości. Kelley rozmawiał z Niemcami przez dziesiątki godzin, robił im testy, obserwował ich, ale do żadnego wniosku nie doszedł prócz tego, że: „Nie było w nich nic wyjątkowego. Ich wzorce osobowościowe wykazują, że bardzo podobnych ludzi można łatwo spotkać w Ameryce czy gdziekolwiek”. Konstatacja psychiatry była więc banalna.
„Normalny” był również Josef Mengele. László Kiss pytany o swoje wspomnienie związane z „Aniołem Śmierci” odpowiadał, że Mengele „Był dobrze ubrany. Widziałem go w wojskowym mundurze. Kiedy przewieziono nas do sąsiedniego obozu cygańskiego, osobiście oglądał i analizował kolor naszych włosów. W pewnym momencie się zdenerwował, chyba dlatego, że nie zrozumieliśmy czegoś, co powiedział po niemiecku”.
Kiss pytany o to, jak Mengele odnosił się do badanych więźniów, mówił: „Traktował nas przedmiotowo. Miał do nas nijaki stosunek, niespecjalnie zaangażowany. Nie rozmawiał z nami osobiście. Komunikował się przez kierownika grupy bliźniąt, Erno Spiegla, który prowadzał nas na badania i pełnił funkcję tłumacza, bo nie znaliśmy niemieckiego”. Po latach profesor nie pamiętał czy bał się w czasie badań, dodawał za to: „Bardziej nas przeraziła informacja o przekształceniu pomieszczenia, gdzie lekarze przeprowadzali sekcje zwłok, na pokój do badania bliźniąt. Przeraziliśmy się, że będą tam przeprowadzać sekcje naszych zwłok”.
Nie było to jedyne przerażenie, które towarzyszyło więźniom Auschwitz każdego dnia, przez 24 godziny na dobę. „Uważaliśmy, że Niemcy likwidują wszystkich, którzy wiedzą, co dzieje się w obozie" – mówił László Kiss i dodawał: „Byliśmy pogodzeni z losem i przygotowani, że i nas też czeka śmierć w obozie”; „Uważaliśmy, że Niemcy nas tam zabrali, żeby nas zniszczyć”. We wrześniu 1944 r. László z bratem zostali obozowymi ogrodnikami. W kolejnym miesiącu Bandi trafił do stolarni a brat został „Scheißmeisterem”: „Codziennie wlewaliśmy wiadrem płynne fekalia do skrzyni, a następnie przenosiliśmy ją do kanału oddalonego o około 100 kroków i tam wlewaliśmy jej zawartość. Ta praca była bardzo nieprzyjemna…” – wspominał Kiss w rozmowie z polskim dziennikarzem. W grudniu bracia bliźniacy trafili do baraku w którym już nie musieli pracować, jedynym ich obowiązkiem było sprzątanie. Dopiero pod koniec grudnia jego i brata skierowano do pracy w pralni. Kilkanaście dni później – 18 stycznia 1945 r. Niemcy zarządzili ewakuację więźniów.
Marsz śmierci i ucieczka László Kissa
"Po przejściu 25 kilometrów ludzie zaczęli padać ze zmęczenia. Kto nie mógł już wstać, zostawał na miejscu, zamarzał albo był rozstrzeliwany przez idących z tyłu SS-manów. Maszerowaliśmy tak przez całe popołudnie i całą noc bez odpoczynku, aż do godziny 13 następnego dnia. Byliśmy przekonani, że jeśli będziemy musieli przejść do wieczora jeszcze 5 kilometrów, padniemy z wycieńczenia i głodu. Ale potem przeszliśmy pięcio- lub sześciokrotnie ten dystans".
19 stycznia wczesnym popołudniem kolumna dotarła do Gliwic. Na drugi dzień więźniów załadowano do pociągu, który jednak daleko nie ujechał. Więźniów znów pognano pieszo. László, który szedł z Bandim i kolegą Jenó Schwartzem w pewnym momencie postanowili uciec… László Kiss przeżył, dla niego widok czerwonoarmistów na ulicach Gliwic oznaczał wolność, dla mieszkańców miasta hekatombę, jaką urządzili im sowieccy żołnierze, którzy rozstrzeliwali mężczyzn, chłopców i starców, a kobiety, bez względu na wiek i stan zdrowia, gwałcili, ale to już inna historia…
Zaraz po powrocie na Węgry, Kiss spisał wspomnienia. Potem, przez lata nie był w stanie mówić o Auschwitz. „Opowiadałem o obozowych przeżyciach tylko w wąskim gronie, najczęściej w rodzinie. Sam z siebie nigdy nie rozpoczynałem rozmów na ten temat – usłyszał Tomasz Plaskota. – Jeśli ktoś mnie pytał, to odpowiadałem, ale nie było sytuacji, żebym sam zaczął o tym mówić bez powodu”. Coś w nim pękło gdy do głosu doszli negacjoniści kwestionujący Holocaust, wówczas zdecydował, że jednak będzie mówił o zbrodniach niemieckich nazistów i Auschwitz.
Dlaczego László Kiss zdecydował się opowiedzieć o Auschwitz?
Tomasz Plaskota pytany o swojego rozmówcę i jego powojenne losy mówi:
- Profesor był bardzo sympatycznym rozmówcą, niezwykle spokojnym, opanowanym, sympatycznym, ciepłym człowiekiem. Wypowiadał się bardzo rzeczowo i konkretnie. Prawie całe dorosłe życie poświęcił naukom ścisłym, a konkretnie chemii, którą wykładał na Uniwersytecie ELTE w Budapeszcie.
Dziennikarz przygotowywał się do każdej rozmowy. Studiował literaturę przedmiotu, relacje świadków. Mówi, że starał się być jak najbardziej delikatny w zadawanych pytaniach, a jednocześnie wnikliwy i dociekliwy.
- Tematyka obozowa nie jest łatwa, ale pobudza do głębokich refleksji. Pamiętajmy, że więzień Auschwitz praktycznie nie miał wpływu na to czy wyjdzie z obozu żywy. Nic nie zależało od niego. Kompletny brak nadziei. Niemcy robili wszystko, by pozbawić więźniów człowieczeństwa już od pierwszych chwil ich pobytu za drutami. Więzień tracił rzeczy osobiste, imię i nazwisko, które zastępował numer. Dodatkowym odczłowieczeniem była praca ponad siły i niszczenie normalnych relacji międzyludzkich, poprzez zmuszanie do walki o każdy kawałek jedzenia. Prof. Kiss traktował naszą rozmowę jako obowiązek nie tylko wobec zamordowanych podczas wojny członków swojej rodziny, ale wobec tych wszystkich, którzy zginęli podczas ostatniej wojny w obozach.
Świadectwo ocalałego jako przestroga przed zapomnieniem
Autor książki „Byłem ofiarą doktora Mengele…” podkreśla, że Kiss swoje wojenne świadectwo postrzegał jako memento, by nic podobnie strasznego więcej się nie powtórzyło.
- Dlatego po wojnie nie wyjechał z Węgier do Izraela czy Stanów Zjednoczonych, pozostał, by dawać świadectwo. Wiem, że to zabrzmi jak truizm, ale przekaz świadków historii jest niezwykle ważny. Wraz z odejściem pokolenia, które przeżyło wojnę, pojawia się problem manipulowania historią za pomocą publikacji czy filmów przedstawiających zniekształcony obraz niemieckich obozów koncentracyjnych i II wojny światowej. Dlatego warto sięgać po wiarygodne relacje świadków i rzetelne opracowania historyczne, ponieważ – jak podkreślał jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy, a jednocześnie świadek i kronikarz totalitaryzmów, Józef Mackiewicz – jedynie prawda jest ciekawa – mówi Tomasz Plaskota.
Książka, to nie tylko zapis rozmowy z prof. László Kissem, ale też m.in. opowieść o losach węgierskich Żydów, polskiego Sprawiedliwego wśród Narodów Świata Henryka Sławika czy „Anioła Śmierci”.
Jak Josef Mengele uniknął procesu i zmarł w Brazylii?
Josef Mengele 17 stycznia 1945 r. spakował swoje notatki prowadzone do rozprawy habilitacyjnej oraz próbki, i uciekł z Auschwitz przed nadciągającymi oddziałami sowieckiej Armii Czerwonej. Uciekł również sprawiedliwości, ponieważ pod koniec lat 40. popłynął do Ameryku Południowej. Zmarł wiele lat później. Utonął 7 lutego 1979 r. pływając w oceanie. Tamtego dnia – jak piszą John Ware i Gerald Posner w książce „Mengele. Polowanie na Anioła Śmierci w Auschwitz” – „Na plaży zebrała się gromadka gapiów. Mengele leżał bez ruchu na piasku. Obserwujący całe zdarzenie lekarz rozpoczął masaż serca i sztuczne oddychanie”. Reanimacja skończyła się niepowodzeniem.
„Mengele nigdy nie odpowiedział za swoje zbrodnie i eksperymenty medyczne. Nie pomogło 10 milionów marek niemieckich nagrody za pomoc w schwytaniu lekarza z Auschwitz. W Ameryce Południowej mógł żyć w godnych warunkach, wspomagany przez pieniądze rodziny z Niemiec i wspierany przez rodaków, nie tylko tych uwikłanych w nazizm, mieszkających w Ameryce Południowej. Nie żałował swoich czynów z Auschwitz. Dwa lata przed śmiercią przekonywał syna, że nikogo w obozie nie krzywdził” – pisze Tomasz Plaskota.
[Tytuł, lead, sekcje "Co musisz wiedzieć", "Kim był László Kiss, świadek zbrodni Josefa Mengelego?", "Dlaczego Josef Mengele został pochowany jako Wolfgang Gerhard?" i śódtytuły od Redakcji]
Kim był László Kiss, świadek zbrodni Josefa Mengelego?
László Kiss (1928–2022) był węgierskim Żydem, który jako szesnastolatek został deportowany do niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau wraz z rodziną, w tym bratem bliźniakiem Endrem. W obozie znalazł się w grupie bliźniąt poddawanych badaniom prowadzonym przez Josefa Mengelego. Przeżył wojnę, a po powrocie na Węgry został naukowcem i wykładowcą chemii na Uniwersytecie ELTE w Budapeszcie. Pod koniec życia opowiedział o swoich doświadczeniach Tomaszowi Plaskocie. Rozmowy stały się podstawą książki wydanej w 2026 r.
Dlaczego Josef Mengele został pochowany jako Wolfgang Gerhard?
Po zakończeniu II wojny światowej Josef Mengele uniknął aresztowania i w 1949 r. uciekł do Argentyny. Później przebywał w Paragwaju i Brazylii, gdzie ukrywał się pod przybranymi nazwiskami. Zmarł 7 lutego 1979 r. po udarze, którego doznał podczas pływania w morzu. Został pochowany pod nazwiskiem Wolfgang Gerhard. Jego szczątki odnaleziono i ekshumowano w 1985 r., a badania DNA z 1992 r. ostatecznie potwierdziły tożsamość zbrodniarza.
Komentarze
Ratowały Żydów, Niemcy skazali je na śmierć. Wstrząsające losy Polek z Auschwitz
Więzień nr 6535. Tajemnica obozowego zdjęcia

Wnuk Więźnia: Auschwitz nie wolno zamykać przed Rodzinami Ofiar
Byłem na obchodach "wyzwolenia" Auschwitz. Karol Nawrocki stanął na wysokości zadania

Niemiecka organizacja „zapomniała” wymienić Polaków pośród ofiar Auschwitz




![Na zdjęciu Więźniarki Auschwitz oraz Dziadek Konrad i autor tekstu [1991 r.]](https://tysol.pl/storage/files/2026/2/28/a2ab2767-8651-4b99-9bc2-90fd7db60fcf/089b7645-6258-45fa-a0c9-165181b1c283.jpg?p=article_hero_mobile)