Adaptogeny nie tylko na stres

W ostatnich latach znacząco zwiększyła się liczba badań poświęconych adaptogenom, rośnie zainteresowanie roślinami adaptogennymi. Czynników wyzwalających stres jest coraz więcej. Część z nich jest uniwersalna i wywołuje reakcję niemal każdego organizmu, jak wojna lub śmierć bliskiej osoby. Jednak stresująco może też działać hałas, odczucie niskiej lub wysokiej temperatury, zmiana ciśnienia czy chociażby uraz lub kontuzja. Bardzo istotne są tzw. stresory psychiczne, wśród których wymienić można: zbyt wiele obowiązków służbowych, presję czasową, życie w pośpiechu oraz obawę przed niesprostaniem wszystkim zadaniom. Stresorem można nazwać właściwie każdy bodziec, który zaburza równowagę organizmu.

Czym są adaptogeny?

Termin adaptogen został po raz pierwszy wprowadzony w latach 40. XX wieku przez rosyjskiego naukowca Nikołaja Łazariewa. Badał on rośliny, które wzmacniały organizm, wspierały jego pracę podczas narażenia na stresory środowiskowe, chemiczne i fizyczne. Słowo "adaptogen" pochodzi od łacińskiego czasownika oznaczającego adaptowanie się, przystosowywanie. W kolejnych latach znaczenie tego słowa ulegało zmianom i obecnie termin ten nie posiada jednej oficjalnej definicji. Przyjmuje się, że adaptogeny normalizują pracę organizmu, zwiększają jego odporność na stresory, niezależnie od ich rodzaju, a także na choroby. Wpływają na przystosowanie się organizmu do zmieniających się, niekorzystnych czynników zewnętrznych oraz zapobiegają wyrządzanym przez nie szkodom.

Adaptogeny działają normalizująco, a nie stymulująco. Oznacza to, że celem ich stosowania jest utrzymanie wydolności fizycznej i psychicznej organizmu na prawidłowym poziomie, bez względu na działające na niego stresory. Nawet najsilniejsze adaptogeny nie są jednak środkami pobudzającymi, które w krótkim czasie prowadzą do wzrostu odczuwanej energii i napięcia. Warto wspomnieć, że środki stymulujące, takie jak np. kofeina, szczególnie jeśli stosowane są przez dłuższy czas, działają stresogennie. Organizm stopniowo może potrzebować coraz większej ich dawki, aby uzyskać podobny efekt działania. Adaptogeny jednak działają w inny sposób - zwiększają tolerancję organizmu na stres, dzięki czemu lepiej, efektywniej i szybciej radzi on sobie z czynnikami stresogennymi.

Coraz większa popularność adaptogenów

Od dawna wiadomo, że długotrwały stres wpływa negatywnie na odczuwaną jakość życia. Jest również istotnym czynnikiem ryzyka, zwiększającym prawdopodobieństwo rozwoju wielu chorób. Utrzymujący się stres stwarza zagrożenie wystąpienia schorzeń układu krążenia, chorób nowotworowych, cukrzycy, osteoporozy i innych chorób cywilizacyjnych. Choć niemożliwe jest wyeliminowanie stresu z życia, można nauczyć się lepiej na niego reagować. Ważne jest wprowadzenie określonych zmian w stylu życia, które pomogą utrzymać organizm w równowadze i zmniejszą podatność na stres. Pomocne mogą być też adaptogeny, które wzmacniają odporność na stres i chronią przed jego negatywnymi skutkami. Adaptogeny stosowane w przypadku istniejących schorzeń nie złagodzą odczuwanych przez pacjenta objawów, ale mogą wzmacniać organizm i chronić przed pojawieniem się powikłań choroby.

Jak działają adaptogeny?

Preparaty adaptogenne mają szeroki zakres działania. Tradycyjnie są one wykorzystywane w okresach osłabienia organizmu i pojawienia się przewlekłego uczucia zmęczenia. Adaptogeny pomagają odbudować witalność i powrócić do pełni sił po okresie nasilonego stresu lub odczuwania silnego, długotrwałego napięcia. Nie zaburzają funkcjonowania organizmu. Dzięki ich działaniu organizm jest w stanie w sposób bardziej efektywny i konstruktywny reagować na czynniki stresogenne. W zależności od konkretnych składników wpływają korzystnie na układ nerwowy, krwionośny, odpornościowy i hormonalny.

Wiedza na temat adaptogenów stale się rozszerza. Dokładny mechanizm ich działania nie został jeszcze w pełni poznany. Adaptogeny wywołują zmiany fizjologiczne, morfologiczne i biochemiczne. Najskuteczniejsze neutralizują wolne rodniki (mają działanie antyoksydacyjne), wpływają korzystnie na nastrój, koncentrację i zdolność zapamiętywania. Redukują odczuwany niepokój i lęk. Dzięki działaniu adaptogenów organizm szybciej może wrócić do pełnej sprawności po przebytej chorobie. Roślinne adaptogeny oddziałują pozytywnie również na jakość snu. Generalnie wydają się mieć pozytywny wpływ na organizm człowieka, ale brakuje wystarczającej liczby badań, aby jednoznacznie stwierdzić, czy są skuteczne i bezpieczne dla zdrowia. Lekarze podkreślają również, że adaptogeny nie powinny być stosowane jako zamiennik dla tradycyjnego leczenia chorób.

Wszechlek i witania ospała - rośliny adaptogenne

Adaptogeny różnią się między sobą zawartością substancji aktywnych, a co za tym idzie - również właściwościami. Działają w różny sposób, poprzez nieco inne mechanizmy, ale efekt jest ten sam - dostosowanie się organizmu do zmieniających się czynników zewnętrznych i wewnętrznych, które zaburzają jego prawidłowe funkcjonowanie. Przykładowo, korzeń z różeńca wykazuje działanie ochronne w stosunku do układu nerwowego i układu krążenia silniej niż korzeń eleuterokoka. Eleuterokok posiada natomiast większą aktywność ochronną w stosunku do błony śluzowej żołądka i przeciwmiażdżycową.

Jednym z najlepiej przebadanych i jednocześnie najmocniejszych adaptogenów jest korzeń eleuterokoka. Zawarte w nim związki aktywne wspomagają koncentrację i pamięć. Oddziałują ochronnie na wątrobę i żołądek. Działają też antyoksydacyjnie i zapobiegają odkładaniu się blaszek miażdżycowych w ścianach naczyń krwionośnych. Adaptogen z eleuterokokiem pomaga unormować poziom glukozy we krwi, ogranicza też odczuwany lęk. Ma również właściwości immunostymulujące i przeciwzapalne. Adaptogeny z eleuterokokiem zaleca się przyjmować maksymalnie przez dwa miesiące. Po ich upływie zalecana jest przerwa. Wśród roślin adaptogennych znajduje się też popularny żeń-szeń, inaczej wszechlek. Jest on bogaty w ginsenozydy, flawonoidy i pektyny. Zaleca się go dla zwiększania efektywności metabolizmu - w lekach przeciw starzeniu. Regularne przyjmowanie tego surowca wspomaga procesy myślowe, ułatwia koncentrację i zapamiętywanie. Adaptogeny z żeń-szeniem są pomocne również w przypadku zaburzonych funkcji seksualnych zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Zaleca się je stosować w stanach zwiększonego zmęczenia i osłabiania organizmu. Żeń-szeń powinien być przyjmowany nie dłużej niż trzy miesiące. Niestety, może powodować niepożądane skutki, takie jak problemy ze snem, nudności, biegunka oraz skórne reakcje nadwrażliwości.

Coraz większym zainteresowaniem cieszą się również adaptogeny z ashwagandhą, inaczej witanią ospałą. Jej działanie polega na skutecznym redukowaniu odczuwanego poziomu stresu, a dodatkowo wykazuje ona również właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Reguluje też odpowiedź układu immunologicznego na różnego rodzaju chorobotwórcze drobnoustroje. Adaptogeny z ashwagandhą zmniejszają odczuwane zmęczenie i napięcie. Na stronach Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego możemy znaleźć potwierdzone informacje o witanii, która wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe, przeciwcukrzycowe, neuroprotekcyjne oraz wspomagające płodność.
Korzeń różeńca górskiego to kolejny adaptogen wspomagający procesy poznawcze i wspierający pracę całego układu nerwowego. Działa ochronnie na układ krążenia i komórki wątroby, neutralizuje też wolne rodniki i posiada właściwości przeciwzapalne. Pomaga redukować odczuwany lęk i wpływa korzystnie na samopoczucie. Przyspiesza także regenerację organizmu po intensywnym wysiłku fizycznym. Adaptogeny z różeńcem mogą być więc szczególnie przydatne dla sportowców, wspomagają też funkcje seksualne. Dodatkowo roślina ta zwiększa ilość hormonu szczęścia - serotoniny.
Tarczyca bajkalska, jako lokalna roślina lecznicza rosnąca na Syberii, od ponad dwudziestu lat jest obiektem badań rosyjskich naukowców. Jej przeciwnowotworowe, przeciwzapalne i przeciwwirusowe działanie potwierdzono także podczas testów na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym.
Również korzeń maca doczekał się wielu badań naukowych oceniających jego wpływ na płodność. Z publikacji opracowanych w Wydawnictwie Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu wynika, że roślina ta posiada także właściwości przeciwzapalne, antynowotworowe i neuroprotekcyjne. Przeciwdziała też powstawaniu osteoporozy.
Myśliwi syberyjskego ludu Nanai, aby ograniczać pragnienie, głód, zmęczenie i poprawić widzenie o zmroku, spożywali jagody cytryńca. Owoc tego pnącza jest więc efektywny, jeśli w wyniku zaburzenia równowagi organizmu pojawiło się osłabienie i zmęczenie fizyczne.
Kolejne znane rośliny adaptogenne to bakopa drobnolistna, wspomagająca pamięć i koncentrację, gotu kola, inaczej wąkrotka azjatycka - roślina, która także wspiera pamięć i koncentrację, a ponadto wzmacnia układ krwionośny, podnosi odporność organizmu, przyspiesza proces gojenia się ran i regeneracji.
Grzyby reishi zmniejszają uczucie zmęczenia, łagodzą stany zapalne organizmu, a także wpływają na regulację poziomy cukru i cholesterolu we krwi. Podobnie jak pozostałe adaptogeny wzmacniają układ odpornościowy oraz wpływają pozytywnie na pracę układu nerwowego.
Pożądane działanie ma także dobrze znana zielona herbata. Zawiera duże ilości niebiałkowego aminokwasu L-teaniny. Bez problemu przenika on barierę krew-mózg. Teanina działa uspokajająco, lecz nie powoduje senności, zmniejsza stres i niepokój oraz stabilizuje nastrój. Związek ten klasyfikowany jest jako nootrop, a więc poprawia on wydajność pracy i nauki.

Kiedy sięgnąć po adaptogeny?

Część adaptogenów wykazuje wiele cech wspólnych, jednak każdy z nich jest unikatowy na swój sposób. Zawierające je preparaty można dostać w formie kapsułek, kropli, herbat czy rozpuszczalnego proszku. Podczas wyboru odpowiedniego preparatu kierujmy się przede wszystkim indywidualnymi potrzebami. Przykładowo, w czasie intensywnej nauki wybieraj te adaptogeny, które działają pobudzająco i wspierają proces zapamiętywania. Są to np. gotu kola, różeniec górski, a także soplówka jeżowata czy żeń-szeń.
W sezonie wzmożonych zachorowań na przeziębienie i grypę sprawdźmy adaptogeny, które stymulują układ immunologiczny, takie jak np. grzyb cordyceps, ashwagandha czy reishi.
Aby zauważyć pozytywne efekty działania adaptogenów, należy zazwyczaj odczekać kilka tygodni. Z testów klinicznych wynika, że pierwsze efekty działania adaptogenów, takie jak zwiększenie odporności na stres, pojawiają się już w pierwszych tygodniach stosowania. Jednakże po około 6-tygodniowej kuracji zróbmy miesięczną przerwę w stosowaniu adaptogenu.
Co ważne, nie łączmy ze sobą kilku preparatów na własną rękę. Część z nich może wykazywać antagonistyczne działanie, przez co zmniejsza się ich skuteczność. Dostępne są także preparaty, które zawierają kilka rodzajów adaptogenów skomponowanych w taki sposób, aby wzmacniać swoje działanie i zminimalizować ryzyko interakcji.

Przeciwwskazania do stosowania adaptogenów

Mimo wielu potwierdzonych korzystnych właściwości przyjmowanie adaptogenów nie jest wskazane w kilku przypadkach. Przede wszystkim nie powinny po nie sięgać kobiety w ciąży i karmiące piersią. Na podstawie obecnego stanu wiedzy nie można jednoznacznie stwierdzić, czy stosowanie adaptogenów jest bezpieczne dla tych grup kobiet. Ponadto adaptogeny nie są wskazane dla dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia. Ostrożność powinny także zachować osoby, które na stałe przyjmują różne leki, np. preparaty kardiologiczne, jak leki na nadciśnienie czy antykoagulanty, leki o działaniu psychotropowym, np. środki uspokajające, antydepresanty i leki nasenne, a także leki na cukrzycę i tarczycę. Przeciwskazaniem do stosowania adaptogenów jest nadużywanie alkoholu. Zawsze dla bezpieczeństwa warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli przyjmujemy leki lub inne preparaty.
Adaptogeny są zwykle dobrze tolerowane przez organizm, o ile spożywa się je w zalecany sposób. Pewne skutki uboczne mogą natomiast wystąpić w momencie zażywania ich w nadmiernych ilościach. Mogą to być m.in. dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak mdłości czy biegunki. W pewnych przypadkach skutkami ubocznymi są: rozdrażnienie, nadmierne pobudzenie, a także senność czy bóle głowy.

Adaptogeny - czy warto?

Stosowanie adaptogenów może być zasadne w sytuacjach wzmożonego stresu, stanach osłabienia odporności czy podczas intensywnej nauki. Preparaty z adaptogenami mogą się także sprawdzić wśród osób aktywnych fizycznie, cierpiących na zaburzenia snu oraz wahania nastroju. Wielu specjalistów zajmujących się tematyką zdrowotną uważa, że warto przyjmować adaptogeny, zwłaszcza gdy istnieją ku temu wyżej wspomniane wskazania. Ponadto preparaty te wykazują wysokie bezpieczeństwo stosowania i małe ryzyko wystąpienia skutków ubocznych.
Adaptogeny, które w naszych kręgach zyskały popularność dopiero niedawno, są znane i wykorzystywane w tradycyjnej medycynie chińskiej i ajurwedzie już od tysięcy lat. Jednak nie każda roślina czy grzyb jest adaptogenem. Aby mogły uzyskać to miano, muszą spełniać kilka kryteriów: działać całościowo na organizm, uodparniać organizm na działanie przewlekłego stresu. Powinny wywoływać niewielkie zmiany w fizjologii organizmu, ale przede wszystkim nie mogą wykazywać toksycznych i szkodliwych dla zdrowia właściwości.