Zdrowi i aktywni w pracy. Solidarność oraz Społeczna Akademia Nauk wspólnie badają, jak utrzymać starszych pracowników na rynku pracy

Starzejące się społeczeństwo, nieprzygotowane miejsca pracy

Demografia jest nieubłagana. Do 2060 roku liczba osób w wieku produkcyjnym spadnie w Polsce z 22 do zaledwie 15 milionów. Pracownicy w wieku 50+ stają się powoli głównym trzonem przedsiębiorstw i filarem rodzimej gospodarki. Na ten demograficzny zwrot polski rynek pracy wciąż nie jest gotowy. Obecnie aktywność zawodowa Polaków w wieku 50–64 lata wynosi 50,5 procent – wobec 59,1 procent w UE. Ta różnica czyni wspieranie aktywności zawodowej starszych osób  koniecznością strategiczną i ekonomiczną.

Analiza wykazuje jednak głęboką rozbieżność między politycznymi deklaracjami a praktyką. Zarządzanie wiekiem w polskich firmach – zwłaszcza MŚP – jest incydentalne i rzadko wykraczają poza minimum prawne. Wpisuje się to w trend unijny: choć w UE liczba pracowników w wieku 55+ wzrosła z 23,8 miliona w 2010 roku do blisko 40 milionów w 2023 roku, wiele organizacji wciąż nie wdraża praktyk inkluzji wiekowej.

Zdrowie – główny powód odchodzenia z rynku pracy

Stan zdrowia to główny czynnik decydujący o pozostaniu na rynku pracy. Po pięćdziesiątce ryzyko zaprzestania pracy rośnie o 7 procent rocznie. Subiektywna ocena zdrowia Polaków 50+ jest niemal trzykrotnie gorsza niż w innych krajach UE - zaledwie ok. 10 procent ocenia je jako bardzo dobre lub doskonałe (w Szwecji to ponad 50 procent). Długotrwałe problemy zdrowotne (np. choroby układu krążenia, cukrzyca, zwyrodnienia stawów czy depresja) sygnalizuje niemal 60 procent pięćdziesięciolatków i 73 procent sześćdziesięciolatków.

Mimo tak niepokojących danych, w sektorze MŚP zaledwie 6–8 procent pracodawców uznaje działania ergonomiczne za istotne. Co więcej, tylko 25 procent pracowników 50+ informuje przełożonych o problemach zdrowotnych związanych z pracą. Reszta milczy z obawy przed stygmatyzacją i utratą zatrudnienia, co prowadzi do skumulowania problemów, zwolnień lekarskich, rent i wcześniejszych emerytur.
Sytuację pogarszają sztywne modele zatrudnienia. Pracownicy 50+ (szczególnie kobiety) funkcjonują często pod podwójnym obciążeniem opiekuńczym – wobec wnuków i starzejących się rodziców. Brak elastycznych form pracy (np. telepracy) wypycha ich z rynku przedwcześniej. Dodatkowo starsi pracownicy są pomijani w szkoleniach rozwojowych (tzw. cicha marginalizacja). To paradoks: tam, gdzie kompetencje dezaktualizują się najszybciej, inwestuje się najmniej.

Ageizm – ukryta dyskryminacja

Powszechnym problemem pozostaje ageizm. Stereotypy nadal przypisują starszym osobom niższą produktywność i brak elastyczności. Dyskryminacja bywa „twarda" (pomijanie przy awansach) oraz „miękka" (protekcjonalność), lecz najczęstsza jest otwarta krytyka ze strony przełożonych. Zinstytucjonalizowany ageizm głęboko przenika rekrutację i retencję, przez co bez transformacji kultury organizacyjnej same inicjatywy polityczne pozostaną bezskuteczne.

Nowe podejście zasobowe i dalsze kroki

Głównym celem projektu jest wypracowanie pakietów rekomendacji dotyczących aktywnego starzenia się, dopasowanych do specyfiki konkretnych branż. Badacze postulują przejście od tzw. „podejścia deficytowego” (senior jako obciążenie) do „zasobowego”, wartościującego unikalny kapitał doświadczenia, lojalność i mentorską rolę dojrzałych kadr. Ewolucja ta odzwierciedla wnioski z przeglądu 161 artykułów naukowych z lat 2012–2024, wskazujących na odchodzenie od medycznego postrzegania starości na rzecz ujęć społecznych.

Zależność między pracą a zdrowiem jest dwukierunkowa: dobrze zorganizowana praca, szacunek, autonomia i elastyczność chronią zdrowie i podtrzymują sprawność życiową. Praca w złych warunkach i pod ciągłą presją wydajności po prostu niszczy. Aktywne starzenie się musi być prawem do godnej pracy – nie obowiązkiem narzuconym wyczerpanym ludziom. Państwo, pracodawcy i związki zawodowe muszą wspólnie stworzyć warunki, by to prawo stało się rzeczywistością. 

W kolejnym etapie projektu przeprowadzone zostaną badania ankietowe wśród 500 pracowników 50+ oraz wywiady grupowe metodą design thinking (obejmujące 48 osób) w trzech branżach: spożywczej, motoryzacyjnej i lotniczej. Na ich podstawie powstaną pakiety rekomendacji branżowych, które zostaną przetestowane w warunkach rzeczywistych zakładów pracy. O efektach tych działań na bieżąco informować będzie „Tygodnik Solidarność”.

Artykuł został opracowany w ramach projektu "Zdrowi i aktywni w pracy - wsparcie aktywności zawodowej osób starszych" współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej.