Zdzisław Krasnodębski: O co chodzi w walce o Trybunał Konstytucyjny?

Kiedyś dwaj znani niemieccy teoretycy prawa Hans Kelsen i Carl Schmitt spierali się na ten temat. Austriak Kelsen był zwolennikiem utworzenia trybunału konstytucyjnego – został także jego sędzią. Uważał, że bez takiej kontroli konstytucja zostanie tylko katalogiem życzeń. Natomiast „Reichsdeutsche” Schmitt argumentował, że specjalny sąd, który miałby takie kompetencje, byłby nie instytucją prawną, lecz polityczną. Decyzja o tym, co w istocie głosi konstytucja, a co nie, musi być zawsze – ze względu na ogólność prawa konstytucyjnego dopuszczającego wiele interpretacji – decyzją polityczną, a nie prawną. Każdy autentyczny spór dotyczący konstytucji jest zawsze polityczny. Nie da się oddzielić kwestii prawnych od kwestii politycznych, dlatego sądził on, że bardziej uczciwie byłoby, żeby spory konstytucyjne rozstrzygała instancja polityczna, nie prawna. W przeciwnym razie zamiast jurydyzacji polityki dokona się polityzacja wymiaru sprawiedliwości.

Temat i wtedy był w Niemczech politycznie gorący, bo w Republice Weimarskiej konserwatywni prawnicy, którzy kiedyś – w czasach Cesarstwa – wypowiadali się przeciw temu, by sędziowie mogli sprawdzać konstytucyjność ustaw, zmienili zdanie, gdyż obawiali się parlamentu, który był zdominowany przez siły lewicowe. Natomiast lewica chciała uchronić ustawodawstwo parlamentarne przed wpływami wymiaru sprawiedliwości, który wówczas był nastawiony sceptycznie wobec parlamentaryzmu. 

Kto chroni politykę przed prawem?

Schmitt jest owiany złą sławą, gdyż stał się zwolennikiem państwa totalnego i wspierał Hitlera. Jednak jego opinia została potwierdzona przez rzeczywistość – w rozwiniętej demokracji sądy w wielu krajach, poszerzając swoje kompetencje, zaczęły nie tylko twórczo intepretować, ale wręcz tworzyć prawo. A zatem przejęły wprost rolę polityczną – wyrokując także o tym, jak rozumieć podstawowe zasady konstytucyjne i wartości, jak mają być one wcielane w życie, stając się ośrodkami inżynierii społecznej zgodnej z tymi wartościami. Miały chronić prawo przed polityką, ale zaczęły podejmować decyzje polityczne. Dlatego niemiecki politolog Philip Manow zadał słuszne pytanie, kto chroni politykę przed prawem. 

W Stanach Zjednoczonych już dawno pojawiła się świadomość, że prawa wybranej większości parlamentarnej do realizacji swojej polityki są podważane przez władzę sądowniczą. Pisano o tym jako o „counter-majoritarian difficulty”, roztrząsając kwestię, dlaczego i na jakiej podstawie niewybierani sędziowie mogą legalnie przeciwstawiać się decyzjom demokratycznie wybranej większości. Nawet ci teoretycy prawa, którzy są gorącymi zwolennikami konstytucjonalizmu, przyznają, że występuje konflikt między demokracją, a więc decyzjami politycznymi, a uprawnieniami, których bronią sądy i Trybunały Konstytucyjne.

„Demokracja może podważyć prawa. Prawa mogą przytłoczyć demokrację”

– pisze niemiecki konstytucjonalista i były sędzia Federalnego Trybunału Konstytucyjnego Dieter Grimm. Uważa on, że fundamentalizm uprawnień prowadzi do uwiądu demokracji. Sędziowie uzurpują sobie prawo decydowania o zasadniczych kierunkach polityki, powołując się między innymi na prawa człowieka, nawet jeśli większość obywateli się temu sprzeciwia. Tak jest w przypadku polityki azylowej czy polityki klimatycznej.

Polityczna natura TK

Czy w Polsce TK był niezależny i apolityczny? Jak wiadomo, powstał on w roku 1986. Już wówczas jego sędziowie stali na straży konstytucji. Nie przypominam sobie jednak, by sprawiali jakikolwiek kłopot generałom Jaruzelskiemu i Kiszczakowi. A czy Andrzej Zoll, Marek Safjan lub Jerzy Stępień byli i są niezależni i apolityczni? W swojej politycznej zapiekłości i usłużnej partyjności przewyższają wielu polityków. To, że Polacy nie dostrzegali politycznej natury TK, wynikało po prostu z monopolu władzy. Jego orzecznictwo było zgodne z linią polityczną obozu rządzącego III RP.

Wszystko zaczęło się zmieniać, gdy wyborcy zadecydowali o powierzeniu władzy obozowi politycznemu z zupełnie innym programem. W czasach rządów Zjednoczonej Prawicy powoływanie się na praworządność przez KE oraz środowiska prawnicze miało ograniczyć czy wręcz uniemożliwić działania rządu. To dlatego prawo i sądy, w tym przede wszystkim TK, stały się głównym polem bitwy politycznej. Obecnie role się odwróciły. Trybunał Konstytucyjny jest jedną z ostatnich zapór przeciw wszechwładzy Donalda Tuska. Przecież nikt nie ma złudzeń, że to on, a nie Anna Korwin-Piotrowska, kieruje całą akcją i że on będzie kierował TK, jeśli cała operacja się powiedzie.

Żądza władzy

TK jest niezwykle istotną instytucją systemu politycznego. Istotniejszą niż Senat. Może legitymizować lub delegitymizować decyzje polityczne – nawet takie, których naród nie chce. Obóz Tuska ignorował i marginalizował TK tak długo, jak długo liczył na to, że Rafał Trzaskowski zostanie prezydentem. Obecnie TK stał się niezbędny do pokonania oporu prezydenta i ulegitymizowania fundamentalnych decyzji, których nie dałoby się przeprowadzić drogą polityczno-demokratyczną.

W zdrowym państwie sędziowie są jednak częścią elity państwowej, mają poczucie odpowiedzialności za państwo i za słowo. Odpowiedzialni prawnicy ograniczają swoją aktywność i kreatywność, nie doprowadzają interpretacji do absurdu, wykorzystując cechy języka naturalnego. 

Polska nie jest zdrowym państwem. Ogromna część prawników to ludzie owładnięci żądzą władzy, przekonani o swojej wyższości nad ludem. Stowarzyszenia „Iustitia” czy „Themis” to fanatyczne organizacje polityczne. 

Podstawowa różnica nie polega więc na tym, że kiedyś TK był neutralny, niezależny, apolityczny, a teraz – powiedzmy od 2015 r. – stał się polityczny. Zasadnicza różnica polega na polityce, która wyraża się w orzeczeniach TK. Za czasów PiS bronił on nadrzędności konstytucji RP nad prawem unijnym. Demonstrujący przeciw zamachowi stanu słusznie obawiają się, że opanowany przez Tuska TK będzie legitymizował destrukcję państwa, uznając wyższość prawa europejskiego.

TK wymaga obrony

W przypadku Polski i innych krajów będących członkami UE konflikt między polityką a prawem staje się tym bardziej dramatyczny, że decyzje polityczne podejmowane są przez sądy zewnętrzne, poza naszym państwowym systemem prawnym, że dążą do porządkowania sobie prawa i sądownictwa w Polsce. Tak jest w przypadku TSUE. Jak pisał Dieter Grimm: „Chociaż traktaty europejskie są ze swej natury traktatami międzynarodowymi, Europejski Trybunał Sprawiedliwości od samego początku interpretował je nie jako prawo międzynarodowe, ale jako prawo krajowe”. Swoimi orzeczeniami realizuje on program budowy państwa europejskiego. Znaczna część polskich sędziów i prawników uznaje ten cel i tę rolę TSUE.

Dlatego musimy się w przyszłości zastanowić, czy w takiej formule TK jest nadal potrzebny. Wydaje się, że w tak spolaryzowanym kraju jak Polska konieczna jest dodatkowa instancja kontrolna. Czy jednak powinna być obsadzona przez sędziów? Panuje opinia, że sędziowie i prawnicy – w przeciwieństwie do polityków – mniej są uzależnieni od koniunktury politycznej, od nacisków opinii publicznej, że są mniej „polityczni” i bardziej „neutralni” i niezależni. Ostatnie lata pokazały, że to złudzenie.

W tej sytuacji należałoby w przyszłej konstytucji zastąpić TK Radą Stanu, w której powinny zasiąść osoby zaufania publicznego niebiorące udziału w walce partyjnej, na przykład byli prezydenci. Teraz jednak TK wymaga obrony, gdyż to jest nie tylko obrona demokracji i wolności, ale także polskiej państwowości i niepodległości. Ludzie, którzy gromadzą się w Alei Szucha, doskonale to rozumieją. 

[Śródtytuły i sekcja "Co musisz wiedzieć" pochodzą od redakcji]