Rada, której działalność została ujęta przepisami Ustawy o języku polskim, uchwaliła zmiany zasad ortografii, obowiązujące od 1 stycznia 2026 roku. Ich celem jest uporządkowanie czasem niejasnych i sprzecznych reguł, uproszczenie zasad orografii oraz ekonomizacja języka, czyli silna dążność do skrótu i językowej zwięzłości. Wprowadzając zmiany, Rada ogłosiła dokument pt. Zasady pisowni i interpunkcji polskiej, zbierający wszystkie przepisy, zarówno te obowiązujące od dawna, jak i uchwalone ostatnio, który już wkrótce stanie się jedynym ważnym źródłem zasad ortograficznych i interpunkcyjnych.
Zmiany mają pomóc
Rada uznała, że wprowadzenie tych zmian pozwoli na uproszczenie i ujednolicenie zapisu poszczególnych grup wyrazów i połączeń, eliminację wyjątków, a także zniesienie przepisów, których zastosowanie jest z różnych powodów problematyczne, np. wymaga od piszącego zbyt drobiazgowej analizy znaczeniowej tekstu. To zaś, zdaniem Rady, przyczyni się do zmniejszenia liczby błędów językowych oraz - być może - umożliwi piszącym skupienie się na innych niż ortograficzne aspektach poprawności tekstu. Rada zaznacza, że większość z wprowadzonych zmian była postulowana już wiele lat temu, jednak z najrozmaitszych powodów nie udało się wcześniej im nadać mocy obowiązującej. Jak stwierdziła w wywiadzie dla radiowej Jedynki wiceprzewodnicząca Rady prof. dr hab. Ewa Kołodziejek, takiej dużej reformy nie było od blisko 80 lat.
Nie wszystkie sugestie piszących do Rady zostały uwzględnione. Odrzucono między innymi wnioski o zniesienie znaków diakrytycznych oraz ujednolicenie pisowni wyrazów z "u" i "ó" oraz "rz" i "ż". Jak mówiła pani profesor, "pas" i pąs" na twarzy dziewczyny to całkiem odmienne obrazy. Uchwalone zmiany zaczną obowiązywać dopiero od 1 stycznia 2026 roku, aby dać wszystkim osobom oraz instytucjom, zwłaszcza wydawcom, autorom słowników i programów szkolnych czas na przygotowanie się do nowej sytuacji.
Po radę zgłoś się do Rady
Rada wydaje opinie we wszelkich sprawach dotyczących używania języka polskiego w komunikacji publicznej. Do jej zadań - oprócz ustalania zasad ortografii i interpunkcji - należy upowszechnianie wiedzy o języku polskim, jego odmianach, normach i kryteriach oceny jego użycia oraz proponowanie form językowych odpowiednich w różnych sytuacjach. Ponadto Rada rozstrzyga wątpliwości językowe dotyczące słownictwa, gramatyki, wymowy, ortografii i interpunkcji, a także stosowności stylistycznego kształtu wypowiedzi. Poszukuje także rozwiązań w zakresie używania języka polskiego w różnych dziedzinach nauki i techniki, zwłaszcza w dyscyplinach nowych, np. w informatyce. Wyraża także opinie o formie językowej tekstów przeznaczonych do komunikacji publicznej, zwłaszcza w prasie, radiu i telewizji oraz w administracji. Rada opiniuje również nazwy proponowane dla nowych towarów lub usług i określa ich formy gramatyczne i ortograficzne. Co cztery lata wybierany jest nowy skład Rady. W aktualnie pracującym najwybitniejsi językoznawcy, ale także socjolog, logopeda, teolog i ekspert od wojskowości pracują w dziewięciu zespołach problemowych. Zgodnie z Ustawą o języku polskim co dwa lata Rada przedstawia Sejmowi i Senatowi Rzeczypospolitej Polskiej sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego.
Wielką czy małą literą?
Rada ustaliła, że nazwy mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi będą zapisywane wielką literą, np. Warszawianin, Gdańszczanin, Poznaniak, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin, analogicznie do nazw mieszkańców państw czy kontynentów, np. Polak, Amerykanin, Azjata. Dopuszcza się alternatywny zapis małą lub wielką literą nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz, kitajec lub Kitajec, angol lub Angol.
Ujednolicono zasadę pisowni nazw firm i marek wyrobów przemysłowych oraz pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów - wszystkie zapiszemy wielką literą. Już wkrótce więc napiszemy "samochód marki Ford" i "jedzie czerwony Ford".
Ujednolicono kolejny zapis, który spędzał sen z powiek piszącym - pisownię przymiotników tworzonych od nazw osobowych, zakończonych na -owski, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza, czyli odpowiadająca na pytanie "czyj?", czy też jakościowa, odpowiadająca na pytanie "jaki?". Małą literą napiszemy więc dramat szekspirowski, koncert chopinowski i styl mickiewiczowski.
Przymiotniki tworzone od imion, i rzadziej od nazwisk, zakończone na -owy, -in(-yn), -ów, mające charakter archaiczny, będą mogły być zapisywane małą lub wielką literą, np. jackowe dzieci lub Jackowe dzieci; poezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa; zosina lalka lub Zosina lalka.
Wielkie litery w nazwach własnych
W nazwach komet wprowadza się zapis wszystkich członów wielką literą, np. Kometa Halleya czy Kometa Enckego. Również wielką zaczniemy wszystkie człony wielowyrazowych nazw geograficznych i miejscowych, których drugi człon jest rzeczownikiem w mianowniku, typu: Morze Marmara, Pustynia Gobi, Półwysep Jukatan, Wyspa Uznam.
Wielką literą zapiszemy nazwy obiektów przestrzeni publicznej rozpoczynające się od wyrazu: aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz, np. Aleja Róż, Brama Warszawska, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Kościół Mariacki, Most Poniatowskiego, Pomnik Ofiar Getta, Cmentarz Rakowicki. Małą literą jednak będziemy nadal zapisywać wyraz ulica, np. ulica Józefa Piłsudskiego.
Także wielką literą zaczniemy wszystkie człony - oprócz przyimków i spójników - w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych, np. Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Naukowa, Kino Charlie, Apteka pod Orłem, Bar Flisak, Hotel pod Różą, Restauracja pod Żaglami, Winiarnia Bachus, Zajazd u Kmicica, Pierogarnia Krakowiacy, Pizzeria Napoli, Trattoria Santa Lucia, Restauracja Stylowa. W tej kategorii pozostają takie nazwy jak: Teatr Rozmaitości, Opera Narodowa czy Teatr Wielki.
Również wielkiej litery doczekały się wszystkie człony w nazwach orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych, np. Nagroda im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej, Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Nagroda Kioto, Literacka Nagroda Europy Środkowej Angelus, Nagroda Artystyczna Miasta Lublin, Nagroda Literacka Gdynia, Śląska Nagroda Jakości, Nagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia Naukowe, Mistrz Mowy Polskiej, Ambasador Polszczyzny, a także Honorowy Obywatel Miasta Krakowa.
Razem czy osobno?
Separacji doczekały się cząstki: -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście pisane ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry. Za to bez wyjątków łącznie napiszemy "nie" z imiesłowami odmiennymi, niezależnie od interpretacji znaczeniowej czasownikowej albo przymiotnikowej. Tym samym zniesiono wyjątek zezwalający na "świadomą pisownię rozdzielną".
Wprowadzono łączną pisownię "nie" z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi także w stopniu wyższym i najwyższym, a nie jak dotychczas tylko w stopniu równym, np. nieadekwatny, niebanalny, nieczęsty, nieżyciowy, nieadekwatnie, niebanalnie, nieczęsto, nieżyciowo, ale też: niemiły, niemilszy i nienajmilszy, nielepiej, nieprędzej, nienajlepiej, nienajstaranniej.
Łącznej pisowni doczekał się człon pół- w wyrażeniach typu: półzabawa, półnauka; półżartem, półserio; półspał, półczuwał. Jednak z łącznikiem napiszemy go w połączeniach typu: pół-Polka, pół-Francuzka - dotyczącym jednej osoby.
W parach występujących zwykle razem wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, dopuszcza się aż trzy wersje pisowni: z łącznikiem, np. trzask-prask; bij-zabij; z przecinkiem, np.; trzask, prask; bij, zabij; oraz rozdzielnie, np. trzask prask; bij zabij.
Mega, ekstra i eko
Określono, jak zapiszemy - łącznie czy oddzielnie - prefiksy, czyli cząstki wyrazu znajdujące się przed jego rdzeniem. Przedrostki rodzime i obce piszemy łącznie z wyrazami zapisywanymi małą literą. Jeśli jednak wyraz zaczyna się od wielkiej litery, to po przedrostku stawia się łącznik, np. super-Europejczyk. Dopuszcza się rozdzielną pisownię cząstek takich jak super-, ekstra-, eko-, wege-, mini-, maksi, midi-, mega-, makro-, ale mogą one występować również jako samodzielne wyrazy, np. miniwieża lub mini wieża, bo jest możliwa: wieża (w rozmiarze) mini; superpomysł lub super pomysł, bo jest możliwy: pomysł super; ekstrazarobki lub ekstra zarobki, bo są możliwe: zarobki ekstra; ekożywność lub eko żywność, bo jest możliwa: żywność eko. Usankcjonowano tym samym także zapisy reklamowe typu mega rabaty. Jednolicie łączna będzie pisownia cząstek niby- i quasi- z wyrazami zapisywanymi małą literą, np. nibyartysta, nibyludowy, nibyorientalny, nibyromantycznie, nibyjagoda, nibykłos, nibynóżka, quasiopiekun, quasinauka, quasipostępowy, ale zachowano pisownię z łącznikiem przed wyrazami zapisywanymi wielką literą, np. niby-Polak, quasi-Anglia.
Niektóre z ustalonych zmian przypadną piszącym do serca, z innymi trzeba się będzie oswoić, ale warto o nich już myśleć, bo czas biegnie szybko, a obowiązujący termin jest tuż, tuż, tuż-tuż, a może nawet tuż tuż.
