Helsińska Fundacja Praw Człowieka zabrała głos w sprawie TK. Ostrzega przed niebezpiecznym precedensem

Helsińska Fundacja Praw Człowieka reaguje na kryzys w TK

Zarząd Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka opublikował 31 października 2026 roku stanowisko dotyczące zaostrzającego się konfliktu wokół Trybunału Konstytucyjnego. Dokument podpisał prezes zarządu Fundacji Maciej Nowicki.

Organizacja zwróciła uwagę, że wydarzenia z ostatnich dni nie prowadzą do rozwiązania wieloletniego sporu, lecz dodatkowo go pogłębiają. W ocenie Fundacji Trybunał Konstytucyjny znajduje się w głębokim kryzysie instytucjonalnym od końca 2015 roku. HFPC uważa, że obecna sytuacja uniemożliwia mu niezależne i bezstronne wykonywanie konstytucyjnych zadań, co negatywnie wpływa na ochronę praw człowieka i praworządność.

Trybunał Konstytucyjny pogrążony jest w głębokim kryzysie instytucjonalnym od końca 2015 r. W obecnej sytuacji organ ten nie jest w stanie wykonywać swoich zadań w sposób niezależny i bezstronny, co negatywnie wpływa na poziom poszanowania praw człowieka i praworządności w Polsce

- czytamy w oświadczeniu.

Organizacja zaapelowała o poszukiwanie porozumienia ponad podziałami politycznymi.

Odsunięcie Święczkowskiego i Sochańskiego budzi wątpliwości prawne

Jednym z najważniejszych elementów stanowiska jest ocena zarządzenia z 30 października, dotyczącego przerwy w czynnościach służbowych prezesa TK Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazała, że podstawy prawne tej decyzji są wątpliwe.

Organizacja odwołała się do art. 130 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych. Przepis ten przewiduje możliwość czasowego odsunięcia sędziego od wykonywania obowiązków przez określone organy, do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez sąd dyscyplinarny, jednak nie dłużej niż na 30 dni. Zdaniem HFPC nie ma jednoznacznych przepisów pozwalających na podjęcie takiej decyzji przez sędziego Trybunału o najdłuższym stażu.

Fundacja przypomniała, że zastępowanie prezesa TK przez takiego sędziego jest przewidziane w szczególnych okolicznościach, między innymi w przypadku wakatu na stanowisku prezesa lub niemożności upoważnienia przez niego innej osoby do zastępstwa. Według organizacji w obecnym sporze przesłanki te nie zostały spełnione.

Czytaj również

Kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego. Jak reagują zagraniczne media i co to oznacza dla Polski?

Przedstawiciele Solidarności z całej Polski przybywają przed Trybunał Konstytucyjny

Pilne rozmowy u prezydenta Nawrockiego. Konfederacja chce skrócenia kadencji Sejmu

Wrze wokół Trybunału Konstytucyjnego. Nieoficjalnie: W grze reset rządowy?

Wrze wokół TK. Jest wniosek o pilną reakcję w Parlamencie Europejskim

Niemieckie media uderzają w Nawrockiego. O Tusku piszą zupełnie inaczej

Fundacja ostrzega: może powstać niebezpieczny precedens

HFPC zwróciła również uwagę na długofalowe konsekwencje przyjęcia takiej interpretacji przepisów. Zdaniem organizacji uznanie, że sędzia o najdłuższym stażu może samodzielnie odsunąć kierownictwo Trybunału, mogłoby otworzyć drogę do podobnych działań w przyszłości. Fundacja wskazała hipotetyczny scenariusz, w którym kolejna większość parlamentarna wybiera do TK osobę z odpowiednio długim stażem sędziowskim, a ta następnie podejmuje działania zmierzające do odsunięcia dotychczasowych władz instytucji. Organizacja ostrzega, że takie rozwiązanie mogłoby stać się narzędziem przejmowania kontroli nad Trybunałem przez kolejne większości polityczne.

HFPC krytykuje również działania prezydenta wobec sędziów TK

Fundacja zaznaczyła jednak, że obecnych wydarzeń nie można analizować bez uwzględnienia przyczyn wieloletniego kryzysu. W swoim stanowisku przypomniała, że legalnie wybrani przez Sejm sędziowie Trybunału powinni mieć możliwość rozpoczęcia wykonywania obowiązków. Według HFPC prezydent nie ma kompetencji do blokowania ani unieważniania wyboru sędziów dokonanego przez parlament.

Organizacja zwróciła również uwagę na wcześniejsze nieprawidłowości w funkcjonowaniu Trybunału Konstytucyjnego, w tym zarzuty dotyczące manipulowania składami orzekającymi. Jak poinformowała, w tej ostatniej sprawie prowadzone jest postępowanie karne zainicjowane po zawiadomieniu złożonym przez Fundację. Samo prowadzenie postępowania nie przesądza jednak o odpowiedzialności konkretnych osób.

Spór przed Trybunałem godzi w powagę państwa

Helsińska Fundacja Praw Człowieka odniosła się także do wydarzeń przed siedzibą Trybunału Konstytucyjnego, gdzie w ostatnich dniach dochodziło do napięć związanych z dostępem do budynku i kierowaniem instytucją.

W ocenie organizacji publiczny konflikt między sędziami a prezydentem podważa autorytet instytucji państwowych i pokazuje skalę kryzysu.
Fundacja podkreśliła, że nawet działania podejmowane z zamiarem naprawy Trybunału powinny mieć jednoznaczną podstawę prawną. W przeciwnym razie mogą prowadzić do dalszego osłabiania instytucji, zamiast przywracać ich prawidłowe funkcjonowanie.

Reset konstytucyjny. HFPC przedstawia propozycję rozwiązania kryzysu

Zdaniem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka rozwiązaniem obecnego konfliktu powinien być tzw. reset konstytucyjny, proponowany przez Fundację im. Stefana Batorego. Koncepcja zakłada gruntowną zmianę zasad funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego.

Najważniejsze elementy proponowanego rozwiązania obejmują:

• Zmianę zasad wyboru sędziów TK, tak aby ograniczyć możliwość podporządkowania instytucji jednej większości politycznej.
• Wygaszenie kadencji wszystkich obecnych sędziów Trybunału.
• Ponowne obsadzenie stanowisk sędziowskich według nowych zasad.

HFPC uważa, że tak głęboka reforma mogłaby stworzyć podstawy do odbudowy niezależności Trybunału oraz zaufania do jego działalności.
Realizacja tej koncepcji wymagałaby jednak porozumienia politycznego i odpowiednich zmian prawnych. Propozycja nie jest obowiązującym rozwiązaniem ani podjętą decyzją.

Co dalej z Trybunałem Konstytucyjnym?

Stanowisko Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka pojawia się w momencie szczególnie silnych napięć wokół TK. Po wydarzeniach z 30 października prezydent Karol Nawrocki przerwał podróż do Senegalu i wrócił do Polski. Następnie przeprowadził konsultacje z przedstawicielami ugrupowań parlamentarnych Z kolei premier Donald Tusk podkreślał konieczność przywrócenia praworządności, przedstawiając odmienne stanowisko wobec sposobu rozwiązania konfliktu.

HFPC nie opowiada się bezwarunkowo po żadnej ze stron obecnego sporu. Z jednej strony kwestionuje podstawy prawne odsunięcia kierownictwa Trybunału, z drugiej przypomina o konieczności respektowania wyboru sędziów dokonanego przez Sejm. Głównym przesłaniem stanowiska Fundacji jest potrzeba systemowego rozwiązania kryzysu, zamiast podejmowania kolejnych działań, których legalność może być kwestionowana. Organizacja uważa, że bez porozumienia politycznego i gruntownej reformy Trybunału trudno będzie przywrócić jego niezależność oraz zaufanie obywateli do państwa.