Z Marszem Niepodległości przez lata

Za PO było to normą, za PiS było łatwiej, lecz i wtedy warszawski ratusz pozostawał w rękach przeciwników marszu. Marszu, w którym nie uczestniczą przecież tylko anioły i który jest specyficznym świętem – radość i duma mieszają się tu z protestem i gniewem.

Marsz Niepodległości w znanej nam dziś formule pierwszy raz przeszedł ulicami Warszawy w 2010 roku, jednak jego początków szukać należy, zagłębiając się w historię III RP, a nawet PRL.

Listopad podziemny

Przed II wojną światową 11 listopada świętowano oficjalnie jedynie dwa razy, w 1937 i 1938 roku. Próbując jeszcze zachowywać pozory wobec Polaków, komuniści zorganizowali obchody również w 1944 roku, ale już rok później w oficjalnym kalendarzu królował 22 lipca. Odtąd 11 listopada stał się świętem niepożądanym, wypieranym z przestrzeni publicznej i oficjalnej pamięci historycznej. Jego tradycję podtrzymywały przede wszystkim środowiska kombatanckie, niepodległościowe i Kościół katolicki, organizując nabożeństwa i skromne uroczystości patriotyczne. Dopiero odrodzenie zorganizowanej opozycji w drugiej połowie lat 70. pozwoliło przenieść obchody na ulice. W 1978 roku, w 60. rocznicę odzyskania niepodległości, około dwóch tysięcy osób przeszło w Warszawie spod Bazyliki Archikatedralnej św. Jana Chrzciciela pod Grób Nieznanego Żołnierza. Wśród organizatorów znaleźli się działacze ROPCiO.

Skala obchodów zaskoczyła komunistów, zupełnie na taki błąd w systemie nieprzygotowanych. Rok później manifestacja była jeszcze liczniejsza, lecz tym razem władze odpowiedziały represjami i aresztowaniami.

Powstanie Solidarności przyniosło krótkotrwałą zmianę: w latach 1980–1981 uliczne obchody przybrały masowy charakter, gromadząc w całym kraju dziesiątki tysięcy uczestników. Stan wojenny oznaczał powrót do policyjnych blokad, zatrzymań i rozpędzania demonstracji przez ZOMO. Jeszcze w 1988 roku, gdy władze PRL niespodziewanie zaczęły same odwoływać się do tradycji niepodległościowej i postaci Józefa Piłsudskiego, milicja rozpędzała niezależne manifestacje, choć równocześnie zaczęto organizować okolicznościowe akademie szkolne. W tym samym roku po raz pierwszy część tygodników to świętu w listopadzie, a nie w lipcu, poświęciło swoje okładki. Ostatecznie 15 lutego 1989 roku, podczas obrad Okrągłego Stołu, Sejm PRL przywrócił 11 listopada rangę święta państwowego. 

Znów w kalendarzu

Pierwsze oficjalne obchody przywróconego święta, 11 listopada 1989 roku, miały typowy dla rozdwojenia jaźni III RP charakter. Pod Grobem Nieznanego Żołnierza spotkali się prezydent Wojciech Jaruzelski, premier Tadeusz Mazowiecki i marszałek Senatu Andrzej Stelmachowski. Wieczorem Mazowiecki wygłosił telewizyjne orędzie, porównując wyzwania stojące przed Polakami w 1918 i 1989 roku. Rok później, podczas uroczystości na Placu Piłsudskiego, odsłonięto przywrócone przedwojenne tablice Grobu Nieznanego Żołnierza. Święto odzyskiwało państwowy charakter, a jego obchody przestawały być manifestacją sprzeciwu wobec władzy. Tak przynajmniej się zdawało, ponieważ

podskórnie zaczynał już kipieć gniew środowisk radykalnych, marginalizowanych i demonizowanych przez główny nurt polskiej polityki i publicystyki.

 Szczególnie aktywne były organizacje odwołujące się do tradycji przedwojennej endecji i narodowego radykalizmu. Początkowo ich uliczne listopadowe demonstracje odbywały się przede wszystkim poza Warszawą, między innymi w Krakowie, Wrocławiu i Toruniu. Ważną rolę odgrywała Polska Wspólnota Narodowa Bolesława Tejkowskiego, przez pewien czas ciesząca się sporymi wpływami pośród nacjonalistycznie zorientowanych skinheadów. Był to czas dużej popularności subkultury skinowskiej, atrakcyjnej dla wielu tym bardziej, im bardziej była ona kreowana przez media jako zagrożenie.

Dzień gniewu, dzień dymu

W Warszawie pierwsze większe pochody organizowane przez Narodowe Odrodzenie Polski pojawiły się w połowie lat 90. Według ówczesnych relacji w 1996 roku około pół tysiąca uczestników, w znacznej części skinheadów, przemaszerowało pod Grób Nieznanego Żołnierza. Dwa dni wcześniej demonstrowali anarchiści i antyfaszyści. Po obu manifestacjach harcownicy z obu grup wyłapywali na mieście konkurentów-maruderów. Podobne demonstracje organizowano w latach 1998 i 1999, a ich stałym elementem stawały się obecność przeciwników politycznych, próby konfrontacji i interwencje policji. Były to nadal wydarzenia środowiskowe czy nawet subkulturowe (wpisujące się w trwający wówczas i zbierający krwawe żniwo konflikt punków i skinów). Gdy na manifestacje punkowe zaczęli przychodzić politycy, był to ich koniec – zastąpiły je organizowane tego samego dnia co przemarsze narodowców kontry.

Prawicowe marsze przyciągały rosnące, lecz wciąż liczone raczej w setkach niż tysiącach, grono. Dopiero na początku nowego stulecia zaczęły zmieniać się zarówno organizacje, jak i demografia demonstrantów. W 2001 roku odnotowano nielegalny przemarsz NOP, dwa lata później własne warszawskie obchody zorganizowała Młodzież Wszechpolska. W 2005 roku doszło do ogólnopolskiej konsolidacji odradzającego się Obozu Narodowo-Radykalnego. Jednocześnie coraz ważniejszym punktem odniesienia dla uczestników demonstracji stawała się postać Romana Dmowskiego. Symboliczne znaczenie miało odsłonięcie jego pomnika przy Placu Na Rozdrożu 10 listopada 2006 roku, z udziałem między innymi Macieja Giertycha, Wojciecha Wierzejskiego, Jacka Sasina i ks. Henryka Jankowskiego. Następnego dnia ulicami Warszawy przeszedł kolejny kilkusetosobowy pochód narodowców. W kolejnych latach manifestacje odbywały się już regularnie, choć nadal pozostawały przedsięwzięciami stosunkowo niewielkich środowisk. W 2007 roku marsz ONR zgromadził około trzystu uczestników, rok później około czterystu. Marsze znów, jak w latach 90., zakłócane były przez grupy lewicowe. 

Marsz, który znamy

Wszystko zmieniło się w 2010 roku. Społeczne emocje po katastrofie smoleńskiej, zmiany w strukturze organizacyjnej i… mocna krytyka ze strony nielubianych przez prawicę mediów i środowisk gwałtownie podniosły rangę wydarzenia, które zaczęło zyskiwać funkcjonującą do dziś formułę. Po raz pierwszy Młodzież Wszechpolska i Obóz Narodowo-Radykalny zorganizowały wspólną demonstrację pod nazwą Marsz Niepodległości.

Poparli ją przedstawiciele innych środowisk prawicowych, w tym Janusz Korwin-Mikke, Paweł Kukiz, Rafał Ziemkiewicz czy Jan Pospieszalski.

Przeciwnicy narodowców zrzeszeni w Porozumieniu 11 Listopada przygotowali natomiast blokadę, która zmusiła policję do zmiany trasy pochodu. Na warszawskim Powiślu demonstranci próbowali zatrzymać maszerujących, siadając na jezdni, a część z nich przebrała się w pasiaki wzorowane na strojach więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych.

To zapowiedziane wcześniej zestawienie maszerujących z nazistami wzbudziło dużo emocji i sprawiło, że wiele wahających się osób na marsz poszło – nie z sympatii do organizatorów, a przeciwko środowisku „Gazety Wyborczej”. Dochodziło do przepychanek i interwencji policji, jednak pochód ostatecznie dotarł pod Pomnik Romana Dmowskiego. Uczestniczyło w nim, według różnych szacunków, od pięciu do dziesięciu tysięcy osób, a więc wielokrotnie więcej niż w poprzednich latach. 

Rok później było ich już kilkanaście, być może około dwudziestu tysięcy. Rozszerzyło się zaplecze organizacyjne wydarzenia, powstało również Stowarzyszenie Marsz Niepodległości. Do uczestników dołączyły środowiska kombatanckie, kluby „Gazety Polskiej”, kibice piłkarscy, konserwatyści i rodziny z dziećmi.

Przeciwnicy marszu zorganizowali tym razem „Kolorową Niepodległą”, wspieraną między innymi przez „Krytykę Polityczną” i przedstawicieli środowisk artystycznych. W kontrmanifestacji uczestniczyli również niemieccy antyfaszyści, których przyjazd wywołał oburzenie na prawicy i znów, jak „artystyczna” blokada rok wcześniej, przekonał wielu wahających się do uczestnictwa. Policja zatrzymała 92 obywateli Niemiec. Na ulicach Warszawy doszło do gwałtownych starć, w których uczestniczyły różne grupy demonstrantów i chuliganów, podejrzewano znaczący udział prowokatorów. Podpalono samochody telewizyjne, w tym wóz TVN, demolowano elementy infrastruktury miejskiej, a funkcjonariusze używali armatek wodnych i gazu. Łącznie zatrzymano około 210 osób. Pomimo zamieszek liczba uczestników marszu wyraźnie wzrosła. W 2012 roku, pod hasłem „Odzyskajmy Polskę”, maszerowało już od 25 do 50 tysięcy osób. Ponownie doszło do starć z policją, której kordony atakowano racami, kamieniami i petardami. Organizatorzy powołali własną Straż Marszu odpowiedzialną za utrzymanie porządku. W tym samym czasie środowiska narodowe podjęły próbę politycznego wykorzystania rosnącej popularności wydarzenia, ogłaszając powstanie Ruchu Narodowego. Jego rozpoznawalnymi liderami stali się Robert Winnicki i Krzysztof Bosak. Kolejna edycja, w 2013 roku, zgromadziła około 50 tysięcy uczestników, ale zapisała się w pamięci przede wszystkim z powodu podpalenia tęczy na Placu Zbawiciela oraz zamieszek pod ambasadą Rosji, przed którą podpalono policyjną budkę. To ostatnie okazało się prowokacją, do czego jeden z polityków PO przyznał się w ujawnionym w aferze taśmowej nagraniu.

W 2014 roku, kiedy marsz po raz pierwszy przeszedł trasą przez Most Poniatowskiego na błonia Stadionu Narodowego, ponownie doszło do ciężkich starć.

Policja używała armatek wodnych i broni gładkolufowej, kilkudziesięciu funkcjonariuszy zostało rannych, a do jednostek policji doprowadzono ponad 270 osób.

 Organizatorzy mówili nawet o stu tysiącach uczestników, policja szacowała ich liczbę na mniej więcej trzydzieści tysięcy.

Można spokojnie

Od 2015 roku Marsz Niepodległości przebiegał już na ogół znacznie spokojniej, wciąż łącząc różne polityczne środowiska i temperamenty. Nie zniknęły kontrowersje wokół haseł, symboliki czy używania pirotechniki, rozdmuchiwane przez polskie i zachodnie media. Brak utarczek z policją spotęgował natomiast pytania o wcześniejsze domniemane prowokacje. Powracające oskarżenia o faszyzm czy rasizm używane były do uderzenia w rządzących czy szerzej, panujący w naszym kraju polityczny klimat. Do uczestników dołączali przedstawiciele najwyższych władz państwowych. Prezydent Andrzej Duda kierował do maszerujących oficjalne listy, w 2017 roku zaś wydarzenie uzyskało status zgromadzenia cyklicznego. Nie oznaczało to końca konfliktów z warszawskim samorządem. Ich kulminacja nastąpiła w 2018 roku, kiedy Hanna Gronkiewicz-Waltz próbowała zakazać wyjątkowo ważnego, zważywszy na datę, marszu, lecz jej decyzję uchylił sąd.

Ostatecznie w setną rocznicę odzyskania niepodległości odbył się wspólny przemarsz środowisk narodowych i uczestników uroczystości państwowych, z udziałem prezydenta i premiera, gromadząc według policji rekordowe 250 tysięcy osób. Wyjątkiem od coraz spokojniejszego przebiegu obchodów był pandemiczny rok 2020, w którym doszło do użycia broni gładkolufowej. Jej ofiarą padł między innymi nasz fotoreporter Tomasz Gutry. W kolejnych latach powróciły przede wszystkim spory administracyjne, zwłaszcza o status zgromadzenia cyklicznego, ale mimo przeszkód marsz odbywał się regularnie. W 2025 roku wziął w nim udział urzędujący już prezydent Karol Nawrocki, a wydarzenie ponownie zgromadziło dziesiątki tysięcy uczestników. Od powrotu PO do władzy doszło do szeregu prowokacji i policyjnych najść na biura organizatorów, lecz jak dotąd nie przełożyło się to na eskalację napięcia podczas samego marszu. W tym roku przejdzie on jednak w warunkach wyjątkowo mocno rozgrzanych po zamachu na TK i próbach deprecjonowania prezydenta Nawrockiego społecznych nastrojach. Policja obecnie jest wykorzystywana do politycznych demonstracji siły, stając się ostatnim argumentem władzy.

[Sekcja "Co musisz wiedzieć" pochodzi od redakcji]