Boštjan Marko Turk: Polska i Słowenia: wymiar sprawiedliwości jako narzędzie władzy politycznej
- Polska i Słowenia mierzą się ze sporami o niezależność wymiaru sprawiedliwości. Prof. Boštjan Marko Turk wskazuje na podobieństwa między konfliktami politycznymi w obu państwach oraz ich doświadczeniami związanymi z komunizmem.
- Afera Patria w Słowenii stanowi jeden z głównych przykładów przywołanych przez autora. Janez Janša trafił do więzienia na trzy tygodnie przed wyborami parlamentarnymi w 2014 roku, a w 2015 roku słoweński Trybunał Konstytucyjny uchylił wyrok skazujący.
- Autor krytycznie ocenia działania rządu Donalda Tuska wobec polskiego wymiaru sprawiedliwości. Przekonuje, że przywracanie praworządności nie może odbywać się kosztem zasad państwa prawa.
- Prof. Turk zarzuca instytucjom europejskim ryzyko stosowania podwójnych standardów. Jego zdaniem ocena działań różnych rządów powinna opierać się na jednakowych kryteriach, niezależnie od ich orientacji politycznej.
Polska pod rządami PiS, podobnie jak Węgry, była niewygodna dla brukselskiego establishmentu politycznego również dlatego, że broniła suwerenności narodowej, chrześcijańskiego dziedzictwa cywilizacyjnego, tradycyjnej rodziny oraz prawa narodu do samodzielnego decydowania o swojej przyszłości. Sprzeciwiała się progresywnym nurtom ideologicznym, które w ostatnich dziesięcioleciach zdobyły znaczące wpływy w instytucjach europejskich. Reformy sądownictwa przeprowadzone przez PiS stały się zatem jednym z głównych pól szerszego sporu ideowego między konserwatywną wizją Europy a progresywną orientacją instytucji unijnych.
Dla zrozumienia tego konfliktu szczególnie pouczające jest porównanie z sytuacją w Słowenii. Oba państwa łączy doświadczenie komunizmu oraz pytanie, czy demokratyczna transformacja rzeczywiście doprowadziła do likwidacji sieci wpływów politycznych ukształtowanych w poprzednim systemie.
Komunistyczna nowa klasa po upadku komunizmu
Milovan Đilas już w 1957 roku, w swojej słynnej książce Nowa klasa, wykazał, że komunizm nie stworzył społeczeństwa bezklasowego, lecz uprzywilejowaną warstwę polityczną, której podstawowym interesem było utrzymanie władzy. Po 1989 roku komunistyczny monopol polityczny upadł, jednak liczne powiązania personalne, gospodarcze i instytucjonalne nie zniknęły. Przystosowały się do nowego systemu demokratycznego.
W Słowenii zjawisko to było szczególnie widoczne. Uzyskanie niepodległości w 1991 roku oznaczało historyczne zerwanie z Jugosławią i komunizmem, nie doprowadziło jednak automatycznie do likwidacji wszystkich struktur ukształtowanych w poprzednim ustroju. Jednym z najbardziej wrażliwych obszarów pozostawał wymiar sprawiedliwości.
Solidarność, słoweńska wiosna demokratyczna i Janez Janša
Polska Solidarność stała się symbolem europejskiego oporu przeciwko komunizmowi. W Słowenii podobną rolę historyczną odegrał ruch demokratyczny, który doprowadził do odzyskania niepodległości w 1991 roku. Jednym z jego czołowych przedstawicieli był Janez Janša. W 1988 roku został skazany w procesie politycznym przed jugosłowiańskim sądem wojskowym, a jego aresztowanie wywołało masowe protesty. Trzy lata później, jako minister obrony, uczestniczył w organizowaniu obrony niepodległej Słowenii.
To właśnie Janša stał się jednak później główną postacią jednego z najbardziej kontrowersyjnych procesów sądowych w historii niepodległej Słowenii.
Afera Patria: wyrok oparty na niedookreślonym zarzucie
Patria to fińskie przedsiębiorstwo produkujące sprzęt wojskowy, które w 2006 roku zawarło ze Słowenią kontrakt na dostawę pojazdów opancerzonych o wartości około 278 milionów euro. Na tle tej transakcji wybuchła głośna afera korupcyjna. Janšy zarzucono, że miał przyjąć obietnicę korzyści majątkowej w zamian za wywarcie wpływu na wybór dostawcy. Jednak do rzekomego przyjęcia obietnicy miało dojść w nieustalonym miejscu, w nieustalonym czasie i za pośrednictwem nieustalonego sposobu komunikacji. Nie określono również konkretnej wysokości obiecanej korzyści.
Jak oskarżony może skutecznie bronić się przed zarzutem, jeżeli nie zostały sprecyzowane nawet podstawowe okoliczności domniemanego czynu? Krytycy postępowania wskazywali na jego polityczną instrumentalizację oraz wpływy środowisk powiązanych z dawną komunistyczną nomenklaturą.
Punkt kulminacyjny nastąpił w czerwcu 2014 roku. Janša musiał rozpocząć odbywanie kary więzienia na trzy tygodnie przed wyborami parlamentarnymi. Przewodniczący największej partii opozycyjnej obserwował kampanię wyborczą zza krat. W kwietniu 2015 roku słoweński Trybunał Konstytucyjny uchylił wyrok skazujący z powodu naruszenia gwarancji konstytucyjnych. Wybory jednak już się odbyły. Ich politycznych konsekwencji nie można było cofnąć.
Afera Patria stawia zatem fundamentalne pytanie: co dzieje się z demokracją, kiedy postępowanie sądowe ingeruje w rywalizację wyborczą, a następnie okazuje się, że wyrok skazujący nie spełniał wymogów konstytucyjnych?
Donald Tusk, Europejska Partia Ludowa i podwójne standardy
Polska pod rządami PiS oraz Węgry pod przywództwem Viktora Orbána opowiadały się za wizją Europy jako wspólnoty suwerennych narodów połączonych chrześcijańskim dziedzictwem cywilizacyjnym. Zwolennicy reform sądownictwa przeprowadzanych przez PiS postrzegali je jako próbę dokończenia dekomunizacji państwa. Instytucje europejskie oceniały je natomiast przede wszystkim z perspektywy niezależności sądownictwa, a sądy europejskie stwierdziły również konkretne naruszenia standardów prawnych. Spór polityczny wykraczał jednak poza kwestie prawne. Dotyczył przyszłego kształtu Europy.
Rząd Donalda Tuska uzasadnia swoje działania wobec wymiaru sprawiedliwości koniecznością przywrócenia praworządności. Nie można jednak odbudowywać państwa prawa poprzez naruszanie jego zasad.
Jeżeli zmiany w instytucjach sądowniczych za rządów PiS spotykały się z ostrą krytyką Brukseli, równie rygorystyczne standardy muszą obowiązywać przy ocenie działań obecnego rządu. Szczególna odpowiedzialność spoczywa w tym względzie na Europejskiej Partii Ludowej (EPL), do której należy Donald Tusk. Rodzina polityczna, odwołująca się historycznie do chrześcijańskiej demokracji, współpracuje dziś z progresywną lewicą również w sprawach dotyczących fundamentalnych wartości cywilizacji europejskiej.
Powstaje pytanie, czy europejska centroprawica nadal stanowi samodzielną alternatywę cywilizacyjną, czy też jej stanowisko coraz bardziej zbliża się do stanowiska progresywnej lewicy. Jeżeli Trybunał Konstytucyjny uznawany jest za prawomocny tylko wtedy, gdy orzeka zgodnie z oczekiwaniami władzy politycznej, praworządność przekształca się we własne przeciwieństwo: w panowanie polityki nad prawem.
Właśnie dlatego polski spór ma znaczenie również dla Grupy Wyszehradzkiej i przyszłości chrześcijańskiej Europy. Chodzi o to, czy narody europejskie zdołają zachować swoją historyczną, kulturową i religijną tożsamość w epoce masowych migracji, sekularyzacji i głębokich przemian demograficznych.
Ochrona chrześcijańskiego dziedzictwa cywilizacyjnego pozostaje przy tym zgodna z poszanowaniem wolności religijnej wszystkich mieszkańców. Państwa europejskie nie mogą jednak uchylać się od debaty o integracji, ciągłości kulturowej i przyszłości swoich wspólnot narodowych.
Unia Europejska, która musi ratować samą siebie
Kiedy Słoweńcy podejmowali decyzję o przystąpieniu do Unii Europejskiej, nie wyobrażali sobie, że w jej państwach członkowskich będą możliwe wydarzenia tak głęboko podważające zaufanie do instytucji demokratycznych. W Rumunii Trybunał Konstytucyjny unieważnił w grudniu 2024 roku wybory prezydenckie. W Polsce policja uczestniczyła w działaniach dotyczących mediów publicznych, a obecny konflikt rodzi również pytania o ingerencję w sądownictwo konstytucyjne.
W Słowenii przewodniczący największej partii opozycyjnej trafił do więzienia na trzy tygodnie przed wyborami na podstawie wyroku, który Trybunał Konstytucyjny później uchylił. Zmiany w zarządzaniu słoweńskim nadawcą publicznym RTV Slovenija wywołały z kolei spór o przedterminowe wygaszanie mandatów oraz polityczną niezależność mediów publicznych.
Na Węgrzech dochodziło do kolejnych konfliktów dotyczących wolności mediów i niezależności instytucji. W Hiszpanii polityka migracyjna rodzi pytania o legalizację pobytu, integrację oraz zasady nadawania obywatelstwa.
Niemcy zrezygnowały z energetyki jądrowej, a jednocześnie przez wiele lat pozostawały silnie uzależnione od rosyjskiego gazu. Europejska polityka dekarbonizacji stawia tymczasem pytanie, czy wysokie koszty energii i wymogi środowiskowe nie przyczyniają się do przenoszenia produkcji przemysłowej do państw o znacznie niższych standardach ekologicznych.
Wydarzenia te mają różny charakter prawny i odmienne przyczyny. Ukazują jednak szereg sprzeczności, z którymi zmaga się Unia Europejska.
Czy instytucje europejskie mogą wiarygodnie bronić praworządności, jeżeli przy ocenie różnych obozów politycznych pojawiają się wątpliwości co do konsekwencji stosowanych kryteriów? Czy Europa może zachować konkurencyjność gospodarczą, jeżeli jej polityka energetyczna osłabia fundamenty przemysłu? I czy może zachować swoją tożsamość cywilizacyjną, jeżeli nie potrafi już prowadzić otwartej debaty demokratycznej o własnej przyszłości?
Powstała Unia Europejska, która musi na nowo przemyśleć własne zasady, jeśli chce odzyskać i zachować zaufanie swoich obywateli.
Orwell, Đilas i polityczny monopol na prawdę
George Orwell w powieści Rok 1984 ukazał, w jaki sposób władza polityczna próbuje kontrolować nawet znaczenie słów. Milovan Đilas ostrzegał, że uprzywilejowana warstwa polityczna przedstawia własne interesy jako interesy całego społeczeństwa. Obie analizy powstały jako krytyka totalitaryzmu, lecz zawierają ostrzeżenie istotne również dla społeczeństw demokratycznych: kiedy władza ogłasza się jedynym prawowitym obrońcą demokracji, może zacząć utożsamiać własne interesy polityczne z dobrem wspólnym.
W takiej sytuacji wymiar sprawiedliwości traci swoją najważniejszą cechę: niezależność od władzy politycznej.
Polska jako sprawdzian europejskiej demokracji
Polska i Słowenia doszły do demokracji różnymi drogami historycznymi, lecz łączy je doświadczenie oporu przeciwko komunizmowi. Solidarność udowodniła, że władza polityczna nie może trwale istnieć bez legitymacji pochodzącej od narodu. Niepodległość Słowenii potwierdziła tę samą zasadę. Afera Patria przypomina natomiast, że nawet w państwie demokratycznym postępowania sądowe mogą wywoływać nieodwracalne konsekwencje polityczne.
Obecny spór w Polsce ma zatem znaczenie nie tylko dla Warszawy. Stanowi sprawdzian konsekwencji instytucji europejskich oraz ich rozumienia praworządności.
Jeżeli celem demokratycznych rewolucji 1989 roku było zniesienie politycznego monopolu nad państwem, zasada ta musi obowiązywać również dzisiaj.
Państwo prawa nie może stać się przywilejem ugrupowania politycznego, które w danej chwili sprawuje władzę. Jego zadaniem jest ochrona demokracji także przed tymi, którzy twierdzą, że tylko oni mają prawo przemawiać w jej imieniu.
[Boštjan Marko Turk jest profesorem Uniwersytetu Lublańskiego i członkiem Europejskiej Akademii Nauk i Sztuk]
Nowa propozycja KE w sprawie Polski. Chodzi o migrantów
Groźny wirus dotarł już do Polski. Lekarze biją na alarm
„Umówiliśmy się na SMS”. Tusk czeka na wiadomość od prezydenta
Kolejne zwolnienia w powiecie słupskim. Maripol Meble Polska zamyka zakład i zwalnia całą załogę
„Polska poligonem doświadczalnym Brukseli”. Brytyjski socjolog ostro o Tusku i Unii Europejskiej
