Ekspert: Obywatel ma prawo protestować. Niezbędnik zatrzymanego

W demokratycznym państwie prawa obywatel nie musi zgadzać się z rządzącymi. Może protestować, krytykować władzę, uczestniczyć w zgromadzeniach i publicznie wyrażać swój sprzeciw. Nie jest to przywilej przyznawany przez polityków, lecz wolność gwarantowana przez Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem w sytuacji, gdy obywatel staje naprzeciw funkcjonariusza państwa, fundamentalnego znaczenia nabiera pytanie: gdzie kończą się uprawnienia władzy, a zaczyna bezprawna ingerencja w wolność jednostki?

Niezbędnik zatrzymanego. Sześć punktów, o których warto pamiętać

Stowarzyszenie Veritas et Ius w Służbie Narodowi opublikowało „Niezbędnik dla zatrzymanego” – praktyczny poradnik przypominający obywatelom o ich konstytucyjnych i procesowych prawach. Inicjatywa ta ma znaczenie znacznie szersze niż samo przedstawienie przepisów Kodeksu postępowania karnego. Dotyka bowiem istoty relacji pomiędzy obywatelem a państwem. Władza publiczna nie jest właścicielem obywatelskiej wolności. Jest zobowiązana ją respektować i chronić.

1. Kiedy policja może zatrzymać? Zgodnie z art. 244 § 1 KPK musi istnieć uzasadnione przypuszczenie popełnienia przestępstwa oraz ustawowe przesłanki zatrzymania. Sam udział w legalnym pokojowym proteście, zgromadzeniu spontanicznym lub krytyka władzy nie uzasadniają zatrzymania.
2. Prawo do obrońcy. Żądaj niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym. Co do zasady masz prawo porozmawiać z nim bez udziału osób trzecich (art. 245 § 1 KPK).
3. Zażalenie na zatrzymanie. Na podstawie art. 246 KPK możesz złożyć zażalenie do sądu i żądać zbadania legalności, zasadności oraz prawidłowości zatrzymania. Zażalenie powinno zostać niezwłocznie przekazane sądowi.
4. Przeszukanie. Możesz zaskarżyć przeszukanie osoby, mieszkania, biura, telefonu, komputera i innych rzeczy na zasadach określonych w art. 236 i 236a KPK. Żądaj wskazania podstawy prawnej, protokołu, wykazu zabranych przedmiotów i wpisania zastrzeżeń.
5. Twoje zdrowie i leki. Od chwili zatrzymania policja odpowiada za zapewnienie Ci bezpieczeństwa i niezbędnej opieki. Jeżeli źle się czujesz, chorujesz, przyjmujesz leki lub potrzebujesz pomocy medycznej, natychmiast zgłoś to funkcjonariuszom i zażądaj pomocy lekarskiej. Policja ma obowiązek odpowiednio zareagować i zapewnić niezbędną pomoc.
6. Odszkodowanie. Za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie możesz dochodzić od Skarbu Państwa odszkodowania za szkodę i zadośćuczynienia za krzywdę (art. 552 § 4 KPK).

Czy obywatel może protestować i krytykować władzę? Co mówi Konstytucja?

Artykuł 54 ust. 1 Konstytucji zapewnia każdemu wolność wyrażania poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. Artykuł 57 gwarantuje wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich. Nie są to przepisy o charakterze wyłącznie deklaratywnym. Wyznaczają granice dopuszczalnej ingerencji organów państwa w sferę praw i wolności jednostki.

Co szczególnie istotne, konstytucyjna ochrona obejmuje także poglądy niewygodne dla rządzących, krytykę polityki państwa, demonstracje przeciwko decyzjom organów władzy oraz pokojowe formy obywatelskiego nieposłuszeństwa, choć te ostatnie nie są automatycznie zwolnione z odpowiedzialności za naruszenie prawa.

Demokracja nie polega na tym, że obywatel może mówić wyłącznie to, co władza chce usłyszeć. Jej rzeczywistym sprawdzianem jest sposób traktowania tych, którzy z władzą się nie zgadzają.

Kiedy policja może zatrzymać uczestnika protestu?

Zgodnie z art. 41 ust. 1 Konstytucji każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie. Artykuł 244 § 1 Kodeksu postępowania karnego (dotyczy zatrzymania procesowego, policja ma również inne ustawowe podstawy zatrzymania) określa przesłanki zatrzymania osoby podejrzanej. Samo uzasadnione przypuszczenie popełnienia przestępstwa nie wystarcza. Muszą wystąpić również przewidziane ustawą dodatkowe przesłanki, takie jak uzasadniona obawa ucieczki, ukrycia się, zatarcia śladów przestępstwa, niemożność ustalenia tożsamości albo przesłanki wskazane w przepisie dotyczące postępowania przyspieszonego.

Samo uczestnictwo w legalnym zgromadzeniu, publiczne wyrażanie sprzeciwu czy krytykowanie przedstawicieli władzy nie stanowi podstawy zatrzymania. Nie oznacza to oczywiście, że uczestnik demonstracji uzyskuje immunitet od odpowiedzialności za popełnione przestępstwo. Oznacza natomiast, że każda ingerencja w jego wolność musi mieć konkretną podstawę prawną, pozostawać w granicach ustawowych kompetencji oraz spełniać wymagania konieczności i proporcjonalności.

Zatrzymanie nie jest środkiem dyscyplinowania obywateli. Nie może służyć temu, aby zniechęcić ich do udziału w kolejnych protestach.

Prawo do obrońcy i kontroli sądowej nie jest dobrą wolą funkcjonariusza

Zatrzymany nie zostaje pozbawiony swoich praw z chwilą założenia kajdanek. Artykuł 245 § 1 Kodeksu postępowania karnego przewiduje prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośredniej rozmowy z nim (chodzi o kontakt z adwokatem lub radcą prawnym, także gdy zatrzymany nie ma jeszcze statusu podejrzanego). W ustawowo określonych wyjątkowych okolicznościach zatrzymujący może zastrzec swoją obecność przy rozmowie. 

Szczególne znaczenie ma również art. 246 Kodeksu postępowania karnego, zapewniający zatrzymanemu prawo wniesienia zażalenia do sądu. Kontroli podlegają legalność, zasadność i prawidłowość zatrzymania. Nie są to pojęcia tożsame. Zatrzymanie może bowiem opierać się na formalnej podstawie prawnej, a mimo to okazać się niezasadne w konkretnych okolicznościach albo zostać przeprowadzone nieprawidłowo.

Prawo do sądowej kontroli pozbawienia wolności stanowi jedną z podstawowych gwarancji przeciwko arbitralności państwa.

Przeszukanie mieszkania i telefonu. Jakie prawa ma obywatel?

W „Niezbędniku dla zatrzymanego” Stowarzyszenie przypomina także o prawach związanych z przeszukaniem osoby, mieszkania, pomieszczeń oraz rzeczy. Czynności te nie pozostają poza kontrolą prawną. Kodeks postępowania karnego określa przesłanki ich przeprowadzania, obowiązki dokumentacyjne oraz środki zaskarżenia. Szczególnego znaczenia nabiera art. 227 Kodeksu postępowania karnego, który nakazuje przeprowadzanie przeszukania z zachowaniem umiaru, poszanowaniem godności osób, których czynność dotyczy, oraz bez wyrządzania niepotrzebnych szkód i dolegliwości.

Oznacza to, że nawet prawnie dopuszczalna czynność nie może być wykonywana w sposób dowolny.

Państwo dysponuje aparatem przymusu właśnie dlatego, że musi skutecznie wykonywać swoje zadania. Jednak im dalej sięgają jego uprawnienia, tym większe znaczenie mają prawne ograniczenia sposobu ich wykonywania.

Niesłuszne zatrzymanie. Kiedy przysługuje odszkodowanie?

Prawo przewiduje także możliwość dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie na zasadach określonych w art. 552 § 4 Kodeksu postępowania karnego. To ważne przypomnienie: pozbawienie człowieka wolności nie jest czynnością neutralną. Może naruszyć jego godność, reputację, poczucie bezpieczeństwa, życie rodzinne i zawodowe.

Dlatego każda decyzja o zastosowaniu przymusu musi podlegać rzeczywistej, a nie jedynie pozornej kontroli.

Policja a prawa protestujących. Gdzie są granice uprawnień funkcjonariuszy?

Nie można utożsamiać krytyki nieproporcjonalnych działań funkcjonariuszy z kwestionowaniem roli Policji. Funkcjonariusze mają obowiązek chronić bezpieczeństwo publiczne, a obywatele mają obowiązek respektować prawo.

Jednak Policja nie jest narzędziem ochrony politycznego komfortu rządzących. Artykuł 7 Konstytucji stanowi, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Artykuł 31 ust. 3 wyznacza konstytucyjne warunki ograniczania wolności i praw jednostki. Żaden organ państwa nie może traktować tych zasad jako przeszkody w sprawnym wykonywaniu swoich zadań. Są one bowiem samą istotą demokratycznego państwa prawnego.

Czy zatrzymanie ogranicza prawa konstytucyjne?

Właśnie dlatego inicjatywa Stowarzyszenia Veritas et Ius w Służbie Narodowi zasługuje na uwagę. Świadomość prawna obywateli jest jednym z najskuteczniejszych mechanizmów przeciwdziałania nadużyciom władzy. Obywatel, który zna swoje prawa, potrafi domagać się ich przestrzegania. Wie również, że czynności organów państwa podlegają ocenie sądowej. 

Władza, która szanuje Konstytucję, nie musi obawiać się świadomych swoich praw obywateli. Natomiast władza, która próbuje zastępować argumenty przymusem, a dialog demonstracją siły, podważa zaufanie do instytucji państwa. Konstytucja nie przestaje obowiązywać w chwili, gdy obywatel wychodzi na ulicę protestować. Nie traci mocy w momencie zatrzymania. Nie ustępuje przed mundurem, kajdankami ani politycznym interesem rządzących.

Bo tam, gdzie siła zaczyna zastępować prawo, kończy się demokratyczne państwo prawne.

[Autor: Sędzia Kamila Borszowska-Moszowska, zastępca rzecznika dyscyplinarnego przy Sądzie Okręgowym w Świdnicy, rzecznik stowarzyszenia Veritas et Ius W Służbie Narodowi, wykładowca KSSiP]

[Tytuł, sekcje "Co musisz wiedzieć", "Co zrobić po zatrzymaniu przez policję? Najważniejsze kroki", "Ile czasu policja może przetrzymywać zatrzymanego?", "Termin złożenia zażalenia", FAQ, a także śródtytuły od Redakcji]

Co zrobić po zatrzymaniu przez policję? Najważniejsze kroki

Po zatrzymaniu poproś funkcjonariuszy o podanie przyczyny zatrzymania i podstawy prawnej. Masz prawo do informacji o swoich uprawnieniach oraz do otrzymania odpisu protokołu zatrzymania.

Możesz zażądać niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym i bezpośredniej rozmowy z nim. Masz także prawo odmówić złożenia oświadczenia w swojej sprawie oraz zażądać zawiadomienia wskazanej osoby o zatrzymaniu.

Jeśli potrzebujesz pomocy medycznej, przyjmujesz leki lub masz obrażenia, poinformuj o tym funkcjonariuszy. W razie wątpliwości dotyczących legalności, zasadności lub prawidłowości zatrzymania możesz wnieść zażalenie do sądu.

Zachowaj spokój i nie stawiaj czynnego oporu. Ewentualne zastrzeżenia do działań funkcjonariuszy zgłaszaj w przewidzianych prawem procedurach.

Ile czasu policja może przetrzymywać zatrzymanego?

Zatrzymanie nie może trwać dłużej, niż jest to konieczne. Jeżeli ustaną jego przyczyny, osoba zatrzymana powinna zostać zwolniona.

W przypadku zatrzymania procesowego Konstytucja przewiduje, że zatrzymany powinien zostać przekazany do dyspozycji sądu w ciągu 48 godzin od zatrzymania. Jeżeli w ciągu kolejnych 24 godzin nie zostanie mu doręczone postanowienie o tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami, musi zostać zwolniony.

Nie oznacza to, że policja może automatycznie przetrzymywać każdą osobę przez 48 godzin. Każde zatrzymanie wymaga istnienia ustawowych podstaw, a jego czas powinien być ograniczony do niezbędnego minimum.

Termin złożenia zażalenia

W przypadku zatrzymania na podstawie Kodeksu postępowania karnego zażalenie do sądu należy wnieść co do zasady w terminie 7 dni od dnia zatrzymania. Sąd bada legalność, zasadność i prawidłowość tej czynności.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy policja może zatrzymać mnie za udział w pokojowym proteście? Sam udział w legalnym, pokojowym zgromadzeniu nie stanowi wystarczającej podstawy zatrzymania. Zatrzymanie jest jednak możliwe, jeśli zachodzą konkretne przesłanki przewidziane w ustawie.
2. Czy po zatrzymaniu mogę odmówić złożenia oświadczenia? Tak. Osoba zatrzymana w trybie Kodeksu postępowania karnego ma prawo złożyć oświadczenie albo odmówić jego złożenia. Powinna zostać o tym pouczona.
3. Czy policja musi umożliwić kontakt z adwokatem? Na żądanie zatrzymanego należy niezwłocznie umożliwić mu kontakt z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią rozmowę. Ustawa przewiduje wyjątkowe sytuacje, w których funkcjonariusz może być obecny przy rozmowie.
4. Czy mogę zaskarżyć zatrzymanie po zwolnieniu? Tak. Samo zwolnienie nie wyklucza złożenia zażalenia na zatrzymanie, z zachowaniem właściwego terminu i procedury.